Του Tomasz Konicz / 27 Απριλίου 2023
Jungle World, 20 Απριλίου 2023
Οι ΗΠΑ βρίσκονται σε κρίση ως ηγεμονική δύναμη, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι η Κίνα θα τις διαδεχθεί. Παρ‘ όλα αυτά, οι αυταρχικές δικτατορίες στην Κίνα και τη Ρωσία θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν το μέλλον του καπιταλισμού.
Αν κάποιος πιστέψει τις δηλώσεις που έγιναν στις ρωσο-κινεζικές συνόδους κορυφής, ο 21ος αιώνας θα καθοριστεί από μια εποχή κινεζικής ηγεμονίας. Σε μια διμερή σύνοδο κορυφής στη Μόσχα για την πολεμική προσπάθεια στα μέσα Μαρτίου, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν υποστήριξε την “οικοδόμηση μιας πιο δίκαιης πολυπολικής παγκόσμιας τάξης” που θα έφερνε το τέλος της εποχής της ηγεμονίας των ΗΠΑ.
Σύνδεσμος: https://jungle.world/artikel/2023/16/chaos-statt-hegemonie
Η συζήτηση για μια πολυπολική παγκόσμια τάξη είναι η ιδεολογία όλων εκείνων των αυταρχικών κρατών της ημιπεριφέρειας που, μέσω της ιμπεριαλιστικής πολιτικής ισχύος και του πολέμου, προσπαθούν να διαδεχθούν τις παρακμάζουσες Ηνωμένες Πολιτείες, προκειμένου να επιτύχουν μια παρόμοια ηγεμονία ή κυριαρχία σε περιφερειακό ή -όπως στην περίπτωση της Κίνας- ακόμη και σε παγκόσμιο επίπεδο, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.
Η τρέχουσα αύξηση των περιφερειακών διακρατικών συγκρούσεων αποτελεί έκφραση αυτής της πολυπολικής παγκόσμιας αταξίας σε μια φάση παγκόσμιας κρίσης, στην οποία ουσιαστικά δεν υπάρχει πλέον παγκόσμιος ηγεμόνας. Είτε πρόκειται για Ρώσους ιμπεριαλιστές, Ιρανούς μουλάδες, είτε για Τούρκους νεο-Οθωμανούς -είναι κυρίως η ζήλια για τη φθίνουσα δύναμη των Ηνωμένων Πολιτειών που παρακινεί τον ιδεολογικό αντιαμερικανισμό τους.
Η φθίνουσα δύναμη του ΗΠΑ-δολαρίου είναι πιο εμφανής στη διαχείριση της παγκόσμιας κρίσης. Ως το κορυφαίο νόμισμα στον κόσμο επέτρεψε στις ΗΠΑ να συσσωρεύσουν τεράστιο χρέος, κυρίως για να χρηματοδοτήσουν τη στρατιωτική τους μηχανή. Αντίθετα, όταν ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αρχίζει να τυπώνει χρήματα, η μόνη συνέπεια είναι η αύξηση του πληθωρισμού στη χώρα.
Αυτός είναι ο λόγος. για τον οποίο οι πρόσφατες νομισματικές συμφωνίες μεταξύ Κίνας, Ρωσίας και αρκετών ημιπεριφερειακών κρατών προκαλούν τέτοια αναστάτωση. Στα μέσα Μαρτίου, κατά τη διάρκεια κρατικής επίσκεψης στο Ριάντ, ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ υποστήριξε τη μετατροπή του εμπορίου πετρελαίου με τη Σαουδική Αραβία στο κινεζικό γιουάν για να αντιμετωπίσει την “αυξανόμενη οπλοποίηση του δολαρίου”. Παρόμοιες διμερείς νομισματικές ρυθμίσεις βρίσκονται υπό συζήτηση μεταξύ Κίνας και Βραζιλίας, Πακιστάν και Βενεζουέλας. Οι Financial Times προειδοποίησαν ήδη από τον Μάρτιο ότι οι δυτικοί ηγέτες θα πρέπει να προετοιμαστούν για μια επερχόμενη “πολυπολική νομισματική παγκόσμια τάξη”, παρόλο που το δολάριο εξακολουθεί να είναι σαφώς το πιο εκτεταμένα χρησιμοποιούμενο νόμισμα στο διεθνές εμπόριο.
Αυτή η τάση προς την αποδολαριοποίηση μπορεί να κατανοηθεί σωστά μόνο στο πλαίσιο της αυτοκρατορικής παρακμής των ΗΠΑ στο πλαίσιο της παγκόσμιας κρίσης. Αυτό διευκρινίζει επίσης, γιατί η Κίνα είναι απίθανο να διαδεχθεί τις Ηνωμένες Πολιτείες ως ηγεμόνας.
Στο έργο του, „Adam Smith in Beijing“, ο Ιταλός κοινωνιολόγος Giovanni Arrighi περιέγραψε την ιστορία του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος ως μια διαδοχή ηγεμονικών κύκλων: Μια ανερχόμενη δύναμη επιτυγχάνει μια κυρίαρχη θέση εντός του συστήματος κατά τη διάρκεια μιας ανοδικής φάσης που χαρακτηρίζεται από βιομηχανίες παραγωγής εμπορευμάτων. Μετά από μια „κρίση σήματος“, η ηγεμονική δύναμη ξεκινά την αυτοκρατορική της παρακμή. Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, ο χρηματοπιστωτικός κλάδος αποκτά σημασία. Τέλος, ο παλιός ηγεμόνας αντικαθίσταται από έναν νέο με μεγαλύτερη δύναμη.
Αυτή η ακολουθία μπορεί να ανιχνευθεί εμπειρικά στις περιπτώσεις τόσο της Μεγάλης Βρετανίας όσο και των ΗΠΑ. Το Ηνωμένο Βασίλειο και η αυτοκρατορία του, που ανήλθαν σε εργαστήριο του κόσμου κατά τον 18ο αιώνα ως μέρος της εκβιομηχάνισης, μετατράπηκαν σε παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό κέντρο στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, πριν αντικατασταθούν στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα από τις οικονομικά ανερχόμενες ΗΠΑ, οι οποίες με τη σειρά τους βίωσαν την έντονη κρίση τους κατά τη διάρκεια του στασιμοπληθωρισμού της δεκαετίας του 1970. Στη συνέχεια, ξεκίνησε η αποβιομηχάνιση των ΗΠΑ, οδηγώντας στην οικονομική κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού τομέα των ΗΠΑ. Το χρέος του φθίνοντος ηγεμόνα απέναντι στην ανερχόμενη αυτοκρατορική δύναμη, το οποίο και ο Arrighi ανέφερε, μπορεί να παρατηρηθεί τόσο στην περίπτωση της Μεγάλης Βρετανίας προς τις ΗΠΑ όσο και στο αυξανόμενο εμπορικό έλλειμμα των Ηνωμένων Πολιτειών με την Κίνα.
Έτσι, το ΗΠΑ-δολάριο πέτυχε την παγκόσμια θέση του στο πλαίσιο της φορντιστικής μεταπολεμικής άνθησης, όταν το Σχέδιο Μάρσαλ στο δυτικό τμήμα της κατεστραμμένης Ευρώπης καθιέρωσε επίσης την ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών. Και ήταν ακριβώς αυτή η μακροχρόνια φάση της φορντιστικής επέκτασης που αποτέλεσε το οικονομικό θεμέλιο της ηγεμονίας των ΗΠΑ. Με το τέλος της μεταπολεμικής άνθησης κατά τη φάση του στασιμοπληθωρισμού, της χρηματιστικοποίησης και της εφαρμογής του νεοφιλελευθερισμού, η οικονομική βάση του δυτικού ηγεμονικού συστήματος άλλαξε. Το συνεχώς αυξανόμενο χρέος των ΗΠΑ, στην κλιμακούμενη συστημική κρίση υπερπαραγωγής, έγινε, κατά μία έννοια, η “μαύρη τρύπα” του παγκόσμιου συστήματος, απορροφώντας την πλεονάζουσα παραγωγή κρατών με εξαγωγικό προσανατολισμό, όπως η Κίνα και η Γερμανία μέσω των εμπορικών ελλειμμάτων της -με κόστος την προοδευτική αποβιομηχάνιση και το χρέος. Το κινεζικό καθεστώς είχε έτσι κάθε λόγο (όπως και η γερμανική κυβέρνηση) να ανεχθεί την ηγεμονία των ΗΠΑ και το δολάριο ως το κορυφαίο νόμισμα στον κόσμο, αφού χωρίς την αγορά των ΗΠΑ, η άνοδος της Κίνας στο να γίνει το νέο “εργαστήριο του κόσμου” δεν θα ήταν δυνατή.
Κι όμως, λόγω της εξελισσόμενης κοινωνικο-οικολογικής παγκόσμιας κρίσης του καπιταλισμού, ο 21ος αιώνας πιθανότατα δε θα φέρει μια εποχή κινεζικής ηγεμονίας, και το γιουάν δε θα μπορεί να διαδεχθεί το ΗΠΑ-δολάριο. Η άνοδος της Λαϊκής Δημοκρατίας, που χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία της παραγωγής βιομηχανικών αγαθών, συνέβη στο πλαίσιο των προαναφερθέντων παγκόσμιων κύκλων ελλειμμάτων, στους οποίους το χρέος στη δύση δημιούργησε ζήτηση για κινεζικές εξαγωγές. Αυτή η φάση έληξε με την κρίση του 2008. Με το σκάσιμο στις φούσκες των ακινήτων στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, τα ακραία πλεονάσματα εξαγωγών της Κίνας μειώθηκαν (με εξαίρεση το εμπόριο με τις ΗΠΑ), ενώ τα γιγάντια πακέτα τόνωσης, που εφάρμοσε η κυβέρνηση στο Πεκίνο εκείνη την εποχή, για να στηρίξει την οικονομία, άλλαξαν τη φύση της κινεζικής οικονομίας: Οι εξαγωγές έχασαν τη σημασία τους και ο χρηματοδοτούμενος από πιστώσεις εγχώριος κατασκευαστικός τομέας και ο τομέας των ακινήτων έγιναν πλέον οι κεντρικοί μοχλοί οικονομικής ανάπτυξης.
Έτσι, η Κίνα είχε προφανώς ήδη ξεπεράσει την κρίσιμη στιγμή της, η οποία σηματοδότησε τη μετάβαση σε ένα μοντέλο ανάπτυξης, που καθοδηγείται από την χρηματοπιστωτική αγορά, μέχρι το 2008. Η ανάπτυξη της Κίνας τροφοδοτείται επομένως και από το χρέος. Η Λαϊκή Δημοκρατία είναι ομοίως χρεωμένη στα παρακμάζοντα δυτικά κέντρα του παγκόσμιου συστήματος. Η οικονομία της Κίνας, που βασίζεται στο έλλειμμα, δημιουργεί πολύ μεγαλύτερες κερδοσκοπικές υπερβολές, από ό,τι παρατηρήθηκε στις ΗΠΑ ή στη Δυτική Ευρώπη, όπως αποδεικνύεται από τις κρίσεις στην διογκωμένη αγορά ακινήτων της Κίνας το 2021. Από οικονομικής άποψης, η ηγεμονική παρακμή της Λαϊκής Δημοκρατίας λόγω της παγκόσμιας συστημικής κρίσης έχει ήδη ξεκινήσει, παρόλο που δεν έχει ακόμη επιτύχει τη γεωπολιτική ηγεμονική της θέση.
Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στις φιλοδοξίες της εξωτερικής πολιτικής της Κίνας, όπου ξεκίνησε η “Πρωτοβουλία Ζώνης και Δρόμου” -ένα φιλόδοξο παγκόσμιο αναπτυξιακό έργο βασισμένο στο Σχέδιο Μάρσαλ -οδηγώντας τελικά στην πρώτη διεθνή κρίση χρέους της Λαϊκής Δημοκρατίας. Από τα περίπου 838 δισεκατομμύρια ΗΠΑ-δολάρια ΗΠΑ, τα οποία επένδυσε η Κίνα έως το 2021, για να χτίσει ένα εγχώρια επικεντρωμένο οικονομικό και συμμαχικό σύστημα σε αναπτυσσόμενες και αναδυόμενες χώρες, εξ αυτών περίπου 118 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ κινδυνεύουν με αθέτηση λόγω της τρέχουσας αύξησης των κρίσεων (που προκλήθηκαν από την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία), σύμφωνα με τους Financial Times.
Προς το παρόν, δε διαφαίνεται παγκόσμια οικονομική ανάκαμψη, μόνο υπερβολικό χρέος και πληθωρισμός. Έτσι, λόγω των αδύναμων βουνών χρέους της τόσο εγχώρια όσο και διεθνώς, η Κίνα φαίνεται να βρίσκεται σε παρακμή, ακόμη και πριν επιτύχει ηγεμονία. Σε αυτό προστίθεται ο εξωτερικός, οικολογικός περιορισμός στο κεφάλαιο, καθώς η Λαϊκή Δημοκρατία, κατά τη διάρκεια του κρατικοκαπιταλιστικού εκσυγχρονισμού της, θα γίνει ο μεγαλύτερος εκπομπός αερίων του θερμοκηπίου. Αυτό, δεδομένης της επικείμενης κλιματικής καταστροφής, καθιστά μια παρόμοια αναπτυξιακή πορεία για άλλες χώρες του Παγκόσμιου Νότου εξαιρετικά αμφισβητήσιμη από οικολογική άποψη (παρόλο που είναι εντελώς απρεπές να κηρύττουμε λιτότητα στον Παγκόσμιο Νότο από τα κέντρα χωρίς να είμαστε σε θέση να προσφέρουμε μια εναλλακτική αναπτυξιακή πορεία). Ο ιστορικός ηγεμονικός κύκλος του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος επικαλύπτεται έτσι από την κοινωνικο-οικολογική διαδικασία κρίσης του ίδιου του κεφαλαίου· αλληλεπιδρά με αυτό, προκαλώντας τη συγχώνευση της ηγεμονικής ανόδου και πτώσης της Κίνας.
Κι όμως, με φόντο την κοινωνικο-οικολογική κρίση, η πάλη μεταξύ της Ρωσο-κινεζικής Ευρασίας και της Ωκεανίας των Ηνωμένων Πολιτειών, στην οποία η Ουκρανία και η Ταϊβάν αποτελούν το τρέχον ή μελλοντικό πεδίο μάχης, μπορεί σίγουρα να γίνει κατανοητή και ως πάλη μεταξύ του μέλλοντος και του παρελθόντος. Είναι μια πάλη μεταξύ της φθίνουσας εποχής της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης κρίσεων και της επικείμενης εποχής της ανοιχτά αυταρχικής διακυβέρνησης, στην οποία η αντιδραστική κινητοποίηση και η κοινωνική αποσύνθεση αλληλεπιδρούν, όπως είναι σχεδόν παραδειγματικά εμφανές στην ρωσική κρατική ολιγαρχία και στην κυριαρχία της μαφιόζικης κυριαρχίας.