Γιατί η κρατικοκαπιταλιστική Λαϊκή Δημοκρατία δε θα μπορέσει να διαδεχθεί τις ΗΠΑ ως ηγεμονική δύναμη
πό τον Tomasz Konicz / 18 Οκτωβρίου 2022
Ο “Νέος Δρόμος του Μεταξιού”, ένα φιλόδοξο επενδυτικό πρόγραμμα από το Πεκίνο σε αναπτυσσόμενες και αναδυόμενες χώρες, που ξεκίνησε το 2013, είχε ως στόχο να εγκαινιάσει μια εποχή κινεζικής ηγεμονίας και να καταστήσει τον 21ο αιώνα έναν κινεζικό αιώνα -μετά τον 20ό αιώνα, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως η ηγεμονική περίοδος των Ηνωμένων Πολιτειών. Το Πεκίνο διέθεσε περισσότερα από ένα τρισεκατομμύριο ΗΠΑ-δολάρια για αυτό το στρατηγικό αναπτυξιακό πρόγραμμα, το οποίο ξυπνά μνήμες από το Σχέδιο Μάρσαλ των ΗΠΑ στην κατεστραμμένη μεταπολεμική Ευρώπη. Ακριβώς, όπως η Ουάσιγκτον χρησιμοποίησε κεφάλαια του Σχεδίου Μάρσαλ μετά το 1945 για να εδραιωθεί ταυτόχρονα ως η αδιαμφισβήτητη ηγετική δύναμη της Δύσης στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα κατά την ανοικοδόμηση της Ευρώπης, έτσι και τα τεράστια κινεζικά δάνεια σε πολλές περιφερειακές χώρες υποκινήθηκαν από έναν παρόμοιο στρατηγικό υπολογισμό.
Σύμφωνα με αυτόν τον υπολογισμό, η ώθηση στην ανάπτυξη υποδομών που θα πρέπει να προκαλέσει η κατασκευή σταθμών παραγωγής ενέργειας, σιδηροδρόμων ή δρόμων στις “αναπτυσσόμενες χώρες”, θα συνοδεύεται από μια στενή στρατηγική ευθυγράμμιση αυτών των χωρών με την Κίνα. Με αυτόν τον τρόπο, το Πεκίνο θα αγόραζε γεωπολιτική κυριαρχία μέσω οικονομικής ανάπτυξης που χρηματοδοτείται με πίστωση σε πολλές περιοχές της Ασίας, της Αφρικής, ακόμη και της Λατινικής Αμερικής. Η Κίνα, η οποία έχει προ πολλού αναδειχθεί στην κορυφαία εμπορική δύναμη στις περισσότερες περιοχές του Παγκόσμιου Νότου, θα γίνει έτσι ο σημαντικότερος δανειστής και στρατηγικός εταίρος, ικανός να οικοδομήσει το δικό της σύστημα συμμαχιών με επίκεντρο τη Λαϊκή Δημοκρατία – παρόμοιο με τη “Δύση”, με τις ΗΠΑ ως ηγετική δύναμη.
Ένα γιγαντιαίο επενδυτικό πρόγραμμα και η σπείρα χρέους του
Μέχρι το τέλος του 2021, σύμφωνα με τους Financial Times (FT), η Λαϊκή Δημοκρατία είχε επενδύσει ένα ισοδύναμο 838 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε αυτό το φιλόδοξο αναπτυξιακό πρόγραμμα,¹ καθιστώντας την Κίνα τον “μεγαλύτερο διμερή δανειστή στον κόσμο”. Αυτή η εξέχουσα θέση ισχύει ιδιαίτερα για την περιφέρεια του παγκόσμιου συστήματος, καθώς το Πεκίνο χορήγησε περισσότερα δάνεια στις 74 χώρες, που έχουν ταξινομηθεί από την Παγκόσμια Τράπεζα ως οικονομίες χαμηλών μισθών από όλους τους άλλους “διμερείς πιστωτές” μαζί. Η Πρωτοβουλία “Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος”, όπως είναι γνωστή στα αγγλικά, η επενδυτική στρατηγική του “Νέου Δρόμου του Μεταξιού” δεν είναι μόνο το μεγαλύτερο εγχείρημα εξωτερικής πολιτικής της Λαϊκής Δημοκρατίας από την ίδρυσή της κατά το 1949, αλλά και το “μεγαλύτερο διακρατικό πρόγραμμα υποδομών” που έχει αναλάβει ποτέ μία μόνο χώρα. Ακόμη και το Σχέδιο Μάρσαλ, του οποίου οι δαπάνες θα ισοδυναμούσαν με περίπου 100 δισεκατομμύρια δολάρια σήμερα, ωχριά² σε σύγκριση με την κλίμακα του “Νέου Δρόμου του Μεταξιού”.
Και ακριβώς, αυτό το γιγαντιαίο επενδυτικό πρόγραμμα προκαλεί στην Κίνα την πρώτη μεγάλη διεθνή κρίση χρέους. Ένας αυξανόμενος αριθμός χωρών-οφειλετών που συμμετέχουν στην Πρωτοβουλία “Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος” αναγκάζονται να ζητήσουν παύσεις πληρωμών δανείων ή επαναδιαπραγμάτευση των όρων του δανείου από την Κίνα. Σύμφωνα με υπολογισμούς αμερικανικών δεξαμενών σκέψης, περίπου 118 δισεκατομμύρια δολάρια σε κινεζικά δάνεια κινδυνεύουν με αθέτηση αποπληρωμής, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 16% των συνολικών επενδύσεων της “Μίας Ζώνης, Ένας Δρόμος”. 3 Οι Financial Times (FT) ανέφεραν περαιτέρω ότι οι χώρες στην Αφρική, στη Νότια Ασία και στη Λατινική Αμερική επηρεάζονται, έχοντας υποστεί οικονομική οπισθοδρόμηση από την πρόσφατη έξαρση της κρίσης, που προκλήθηκε από την αντιμετώπιση της πανδημίας. Σύμφωνα με την έκθεση, το Πεκίνο αναγκάστηκε να επαναδιαπραγματευτεί τους όρους των 52 δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ξένα δάνεια κατά τη διάρκεια των ετών πανδημίας 2020 και 2021, ενώ κατά το 2018 και το 2019 -πριν από το ξέσπασμα της πανδημίας- αυτό ήταν απαραίτητο μόνο για υποχρεώσεις ύψους 16 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ του Πεκίνου και των δανειοληπτών από τον Παγκόσμιο Νότο περιστρέφονται γύρω από μερικές διαγραφές των ποσών των δανείων, καθυστερήσεις πληρωμών ή μειώσεις επιτοκίων. Επιπλέον, το Πεκίνο αναγκάζεται ολοένα και περισσότερο να εκδίδει δάνεια έκτακτης ανάγκης για να διατηρήσει τη φερεγγυότητα των οφειλετών του στην περιφέρεια του παγκόσμιου συστήματος. Σύμφωνα με τους Financial Times, η Κίνα βρίσκεται κατά συνέπεια σε έναν ρόλο, που συνήθως αναλαμβάνει το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) σε πολλές μεγάλης κλίμακας επενδύσεις. που χρηματοδοτούνται από χρέος στο πλαίσιο της Πρωτοβουλίας “Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος”. Κατά ειρωνικό τρόπο, το ΔΝΤ, του οποίου τα δάνεια για την αντιμετώπιση της κρίσης συνδέονται εδώ και δεκαετίες με δρακόντεια μέτρα λιτότητας, κάλεσε την Κίνα και άλλους πιστωτές στα μέσα Ιουλίου να κάνουν παραχωρήσεις στις χώρες οφειλέτες που αγωνιούν, καθώς μεγάλα τμήματα του Παγκόσμιου Νότου απειλούνται με κατάρρευση ενόψει μιας δραματικής κρίσης χρέους. Σύμφωνα με το ΔΝΤ, “το ένα τρίτο των αναδυόμενων οικονομιών και τα δύο τρίτα των αναπτυσσόμενων χωρών βρίσκονται σε δυσχερή θέση λόγω των υψηλών επιπέδων χρέους”. 4
Το Πεκίνο έχει καταστεί πια “σοβαρός ανταγωνιστής του ΔΝΤ”, αφού η Λαϊκή Δημοκρατία αναγκάστηκε να εκδώσει μυστικά “έκτακτα δάνεια” και πακέτα διάσωσης συνολικού ύψους δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων ΗΠΑ σε υπερχρεωμένες χώρες για να αποτρέψει αθετήσεις ή κρίσεις χρέους, σύμφωνα με τους Financial Times, επικαλούμενοι μελέτες ερευνητικών ιδρυμάτων των ΗΠΑ. 5 Οι τρεις μεγαλύτεροι οφειλέτες μόνο του Πεκίνου -το Πακιστάν, η Σρι Λάνκα και η Αργεντινή- φέρεται να έχουν λάβει πακέτα διάσωσης συνολικού ύψους 32,8 δισεκατομμυρίων δολαρίων από το 2017. Ο κατάλογος των χωρών που έπρεπε να σταθεροποιηθούν από το Πεκίνο με δάνεια για την αντιμετώπιση της κρίσης περιλαμβάνει την Κένυα, τη Βενεζουέλα, την Αγκόλα, τη Νιγηρία, το Λάος, τη Λευκορωσία, την Αίγυπτο, την Τουρκία και την Ουκρανία. Αυτά τα έκτακτα δάνεια απέτρεψαν κυρίως την αφερεγγυότητα έργων υποδομών που χρηματοδοτήθηκαν στο πλαίσιο της Πρωτοβουλίας “Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος”.
Αυτό συχνά επέτρεψε στο Πεκίνο να αποτρέψει τη δρομολόγηση μεγάλων αποτυχημένων έργων σε κρίσεις πληρωμών ή κρατικές αθετήσεις. Και η Κίνα είναι πιο δημοφιλής πιστωτής από το ΔΝΤ, καθώς η Λαϊκή Δημοκρατία, σύμφωνα με τους Financial Times, “κρατά τις χώρες-οφειλέτες της στην επιφάνεια με ολοένα και περισσότερα δάνεια έκτακτης ανάγκης”, χωρίς να απαιτεί να “αποκαταστήσουν την οικονομική πειθαρχία” ή να εφαρμόσουν τις διαβόητες “διαδικασίες αναδιάρθρωσης” με τις οποίες το ΔΝΤ έχει καταστρέψει οικονομικά μεγάλα τμήματα της περιφέρειας του παγκόσμιου συστήματος από τις κρίσεις χρέους της δεκαετίας του 1980. Υπάρχει η υποψία ότι οι χώρες που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες προτιμούν τα κινεζικά δάνεια για να “αποφύγουν να απευθυνθούν στο ΔΝΤ”, κάτι που απαιτεί “επώδυνες μεταρρυθμίσεις”, δήλωσε ένας δυτικός αναλυτής στους Financial Times. Αυτό, ωστόσο, θα καθυστερούσε μόνο την αναπόφευκτη “προσαρμογή” και θα την έκανε “ακόμα πιο επώδυνη”. Πολλά από τα δάνεια της Κίνας στο πλαίσιο του “Μιας Ζώνη, Ένας Δρόμος” θα ακολουθούσαν ούτως ή άλλως μια γεωπολιτική λογική, η οποία αφορά την οικοδόμηση εξαρτήσεων από τις χώρες-οφειλέτες, προκειμένου να περιοριστούν “οι στρατηγικές επιλογές των ΗΠΑ και της Δύσης”.
Γεωπολιτικές διαστάσεις των επενδύσεων
Το γεωπολιτικόν συστατικό της επενδυτικής στρατηγικής της Κίνας είναι ιδιαίτερα εμφανές στο υψηλό επίπεδο δανεισμού της στον μετασοβιετικό χώρο, όπου το Πεκίνο επένδυσε πολύ πάνω από το 20% των κεφαλαίων που προορίζονταν για την «Πρωτοβουλία Ζώνης και Δρόμου». 6 Με 125 δισεκατομμύρια δολάρια, το μεγαλύτερο μερίδιο των κινεζικών δανείων κατευθύνθηκε στη Ρωσία, ακολουθούμενη από τη Λευκορωσία με 8 δισεκατομμύρια δολάρια και την Ουκρανία με 7 δισεκατομμύρια δολάρια. Αυτές οι τεράστιες επενδύσεις του Πεκίνου απειλούνται τώρα από τον πόλεμο στην Ουκρανία, τον οποίο η Ρωσία φαίνεται να χάνει επί του παρόντος -και ο οποίος θα μπορούσε κάλλιστα να οδηγήσει σε κατάρρευση της ρωσικής σφαίρας επιρροής. Η επενδυτική στρατηγική της Κίνας σε αυτήν την περιοχή εξαρτάται κυριολεκτικά από την έκβαση του πολέμου. Ωστόσο, ακόμη και σε ένα τέτοιο σενάριο, το Πεκίνο μπορεί να ελπίζει ότι θα αποπληρώσει μέρος των δανείων του μέσω πληρωμών σε είδος. Σύμφωνα με τις δανειακές συμβάσεις, η Ρωσία μπορεί να διευθετήσει τις εκκρεμείς πληρωμές σε πετρέλαιο ή φυσικό αέριο, καθιστώντας απίθανες τις πλήρεις αθετήσεις πληρωμών των δανείων που χορηγήθηκαν στη Ρωσία.
Ένα άλλο εστιακό σημείο της κινεζικής επενδυτικής δραστηριότητας είναι η υποσαχάρια Αφρική, όπου, σύμφωνα με δυτικές εκτιμήσεις, η Λαϊκή Δημοκρατία έχει χορηγήσει δάνεια συνολικού ύψους περίπου 78 δισεκατομμυρίων δολαρίων.7 Ενώ αυτό αντιπροσωπεύει μόνο ένα μικρό μερίδιο, περίπου 12% του εξωτερικού χρέους αυτής της σε μεγάλο βαθμό οικονομικά μειονεκτούσας περιοχής, -καθώς οι δυτικοί ιδιώτες δανειστές εξακολουθούν να κατέχουν δεσπόζουσα θέση με 35% του συνολικού χρέους- εντούτοις η Κίνα έχει καταφέρει να κερδίσει έδαφος τα τελευταία χρόνια. Μόνο μεταξύ 2007 και 2020, το Πεκίνο χορήγησε 23 δισεκατομμύρια δολάρια σε δάνεια μέσω συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην υποσαχάρια Αφρική, ενώ οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, η Γερμανία, η Ολλανδία και η Γαλλία επένδυσαν μαζί μόνο 9,1 δισεκατομμύρια δολάρια. 8 Η Κίνα έχει ζήτηση ως δανειστής στην περιοχή, επειδή οι όροι δανεισμού του Πεκίνου είναι πολύ πιο ευνοϊκοί από αυτούς των δυτικών ιδρυμάτων. Τα επιτόκια των δυτικών δανείων λέγεται ότι είναι διπλάσια από αυτά των δανείων που παρέχει η Λαϊκή Δημοκρατία.
Και δεν είναι μόνο έργα κύρους γεμάτα διαφθορά και έλλειψη αναπτυξιακής πολιτικής, όπως συνέβη με τη Σρι Λάνκα, που εφαρμόζονται στην Αφρική. Το κινεζικό κεφάλαιο, για παράδειγμα, χρηματοδότησε μια σιδηροδρομική γραμμή στην Αιθιοπία, που μείωσε το χρόνο ταξιδιού μεταξύ της πρωτεύουσας και του γειτονικού Τζιμπουτί από τρεις ημέρες σε 12 ώρες. Στην Κένυα, κατασκευάστηκε μια νέα γραμμή μεταξύ Μομπάσα και Ναϊρόμπι. Μια νέα σιδηροδρομική σύνδεση μεταξύ Τανζανίας και Ζάμπια επίσης μείωσε δραστικά τον χρόνο ταξιδιού. Κατασκευάστηκαν φράγματα στην Ουγκάντα. Και προωθήθηκαν έργα οδοποιίας και υποδομών για την ύδρευση και την ηλεκτροδότηση στην Αφρική και την Κεντρική Ασία. Μέχρι την πρόσφατη έξαρση των κρίσεων, η κινεζική στρατηγική συσσώρευσης γεωπολιτικής επιρροής μέσω της οικονομικής ανάπτυξης φαινόταν να λειτουργεί αρκετά καλά στην Αφρική.
Η ψευδαίσθηση της προσεγγιζόμενης ανάπτυξης
Ωστόσο, ακόμη και τα έργα που προσανατολίζονται στην ανάπτυξη, φτάνουν ολοένα και περισσότερο στα οικονομικά τους όρια λόγω της αυξανόμενης παγκόσμιας κρίσης: Η προαναφερθείσα σιδηροδρομική γραμμή μεταξύ Ναϊρόμπι και Μομπάσα, η οποία κατασκευάστηκε από την κινεζική κρατική εταιρεία Road and Bridge Corporation σε τέσσερα χρόνια, λέγεται, ότι υπέστη ζημίες περίπου 200 εκατομμυρίων δολαρίων μέσα σε τρία χρόνια. Πιστεύεται πλέον ότι η Κίνα έχει συσσωρεύσει μακράν τα περισσότερα μη εξυπηρετούμενα δάνεια στην υποσαχάρια Αφρική. Περισσότερες από εκατό συμβάσεις δανείου έπρεπε να γίνουν αντικείμενο επαναδιαπραγμάτευσης σε αυτήν την περιοχή, σε σύγκριση με 21 στην Ασία και μόνο 12 στη Λατινική Αμερική. 9 Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του θρυμματισμού αυτής της κινεζικής αναπτυξιακής και ηγεμονικής στρατηγικής σε αντίθεση προς τις πραγματικότητες των κρίσεων του ύστερου καπιταλισμού είναι η Ζάμπια, η οποία χρεοκόπησε το πανδημικό έτος 2020 λόγω του εξωτερικού χρέους της ύψους 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Η Κίνα είχε προηγουμένως επενδύσει 6 δισεκατομμύρια δολάρια στη Ζάμπια, κατασκευάζοντας μια σιδηροδρομική γραμμή προς την Τανζανία, έναν υδροηλεκτρικό σταθμό, δύο αεροδρόμια, δύο αθλητικά στάδια και ένα νοσοκομείο.
Εκτός Αφρικής και μετασοβιετικού χώρου, δεν είναι η Σρι Λάνκα, αλλά το Πακιστάν που έχει δει μια ιδιαίτερα ταχεία εισροή κινεζικών επενδύσεων τα τελευταία χρόνια. Στη Σρι Λάνκα, τα κινεζικά δάνεια ανέρχονται συνολικά σε μόλις πέντε δισεκατομμύρια δολάρια, που αντιπροσωπεύουν μόνο το δέκα τοις εκατό του συνολικού παθητικού του οικονομικά κατεστραμμένου κράτους, όπου η διαφθορά και η κακοδιαχείριση κορυφώθηκαν με παράλογα επενδυτικά έργα που συνέβαλαν στην καταστροφική επιδείνωση της τρέχουσας κρίσης. Το Πακιστάν, το οποίο ανέκαθεν είχε υψηλή στρατηγική σημασία για το Πεκίνο ως αντίποδας του γεωπολιτικού αντιπάλου του, της Ινδίας, έλαβε 62 δισεκατομμύρια δολάρια από τα ταμεία της Πρωτοβουλίας “Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος”.
Οι επενδυτικές δραστηριότητες του Πεκίνου κυμαίνονταν από έργα υποδομών, τα οποία διοχέτευαν κεφάλαια στην παραγωγή και τις μεταφορές ενέργειας, έως την στρατηγικής σημασίας επέκταση του λιμανιού στο Γκουαντάρ, και την ίδρυση βιομηχανικών εγκαταστάσεων στο Πακιστάν για την αξιοποίηση του πολύ χαμηλού κόστους εργασίας της χώρας. 11 Αυτή η δημιουργία “εκτεταμένων πάγκων εργασίας” στο Πακιστάν, στους οποίους ανατέθηκαν σε εξωτερικούς συνεργάτες δραστηριότητες βιομηχανικής παραγωγής έντασης εργασίας, μερικές φορές έλαβε χώρα όχι μόνο στα οικονομικά κέντρα του Πακιστάν, αλλά και στην ασταθή περιφέρεια που μαστίζεται από τον ισλαμισμό και τις φυλετικές συγκρούσεις, όπως η επαρχία Χαϊμπάρ Παχτούνκβα.
Οι ελπίδες για καπιταλιστική νεωτερικοποίηση διαψεύστηκαν το αργότερο κατά το 2020, καθώς το ξέσπασμα της πανδημίας και η επακόλουθη οικονομική κρίση οδήγησαν στην αναστολή ορισμένων κινεζικών επενδυτικών έργων, ενώ η κρίση γρήγορα κατέστησε το βάρος του χρέους του Πακιστάν μη βιώσιμο. Οι εργασίες για το λιμενικό έργο στο Γκουαντάρ, για παράδειγμα, λέγεται ότι έχουν σε μεγάλο βαθμό σταματήσει. 12 Για να αποφευχθεί η χρεοκοπία του κράτους ως αποτέλεσμα της εξελισσόμενης οικονομικής καθοδικής πορείας, 13 στην οποία ο πληθωρισμός, το αυξανόμενο κόστος δανεισμού και η κατακόρυφη πτώση των κρατικών εσόδων εξάντλησαν ταχέως τα συναλλαγματικά αποθέματα, το Ισλαμαμπάντ αναγκάστηκε να καταφύγει σε έκτακτα δάνεια από το ΔΝΤ και την Κίνα. Μέχρι τον Ιούλιο του 2022, τα συναλλαγματικά αποθέματα του Πακιστάν επαρκούσαν μόνο για να καλύψουν το κόστος εισαγωγών της χώρας για μόλις δύο μήνες. Σύμφωνα με τους Financial Times, οι κινεζικές τράπεζες παρείχαν “έναν αριθμό” δανείων, πιο πρόσφατα 2,3 δισεκατομμύρια δολάρια στα μέσα του 2022, για να ενισχύσουν το μειούμενο “απόθεμα σκληρού νομίσματος”. Το ΔΝΤ, από την άλλη πλευρά, εμπλέκεται τώρα στο Ισλαμαμπάντ με δάνεια για την αντιμετώπιση της κρίσης συνολικού ύψους άνω των 7 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Στις αρχές Αυγούστου, τουλάχιστον η οξυμένη απειλή της χρεοκοπίας φαινόταν να έχει αποτραπεί στη φτωχή χώρα, που μαστίζεται από τον ισλαμισμό και τη διάβρωση του κράτους, μετά την επίτευξη μιας ακόμη δανειακής συμφωνίας με το ΔΝΤ, η οποία συνοδευόταν από τις συνήθεις σκληρές περικοπές, όπως μειώσεις των επιδοτήσεων ενέργειας και υψηλότερους φόρους. 14 Αλλά, στη συνέχεια ήρθε η ιστορικά άνευ προηγουμένου πλημμύρα, χαρακτηριστικό των ακραίων καιρικών φαινομένων που αυξάνονται με την κλιματική κρίση. 15 Περίπου το ένα τρίτο της έκτασης του Πακιστάν πλημμύρισε και περισσότεροι από 33 εκατομμύρια άνθρωποι επηρεάστηκαν. Η χώρα αντιμετωπίζει τώρα μια κρίση πείνας και αυξανόμενο εξτρεμισμό, 16 ενώ η οικονομία της βρίσκεται στα πρόθυρα της κατάρρευσης.1 7 Οι αρχικές εκτιμήσεις των υπουργών της πακιστανικής κυβέρνησης ανεβάζουν τις ζημιές από τις πλημμύρες σε περίπου δέκα δισεκατομμύρια δολάρια. 18
Η ολοένα και πιο έκδηλη αλληλεπίδραση μεταξύ της κρίσης χρέους και της κλιματικής κρίσης, 19 μεταξύ των εσωτερικών και εξωτερικών ορίων στην ικανότητα ανάπτυξης του καπιταλισμού, κατέστρεψε ολόκληρες περιοχές του Πακιστάν τον Αύγουστο -σε μεγάλο βαθμό αγνοημένες από τη Δύση- περιοχές που ήδη υποφέρουν από μια σοβαρή οικονομική κρίση. Αυτό είναι το παγκόσμιο περιβάλλον κρίσης ενός παγκόσμιου συστήματος του ύστερου καπιταλισμού, που καταρρέει κάτω από τις δικές του αντιφάσεις, στο οποίο η Κίνα ξεκίνησε τη μεγάλη της προσπάθεια να χτίσει το δικό της σύστημα συμμαχιών μέσω ενός φιλόδοξου επενδυτικού προγράμματος, με στόχο να αναδειχθεί στον νέο ηγεμόνα. Τα συνεχώς αυξανόμενα βουνά του παγκόσμιου χρέους και η κλιμακούμενη κλιματική κρίση ματαιώνουν τα ιμπεριαλιστικά σχέδια του Πεκίνου, τα οποία στην πραγματικότητα είχαν ως στόχο να μιμηθούν την άνοδο των ΗΠΑ μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. 20
Η ηγεμονική άνοδος της Ουάσιγκτον μετά το τέλος του Β‘ Παγκοσμίου Πολέμου συνέβη με φόντο τη μακρά φορντιστική άνθηση των δεκαετιών του 1950 και του 1960, το “οικονομικό θαύμα” που εξιδανικεύτηκε στη Γερμανία. Η μαζική μηχανοκίνηση και η πλήρης διείσδυση της αξιοποιητικής λογικής σε όλες τις περιοχές των μεταπολεμικών κοινωνιών, η οποία εκδηλώθηκε με την πλήρη κινητοποίηση των πολεμικών οικονομιών, 21 επέτρεψε την εκμετάλλευση γιγαντιαίων μαζών εργασίας για σχεδόν δύο δεκαετίες στη διαδικασία συσσώρευσης έντασης εργασίας, οργανωμένη σύμφωνα με το σύστημα τέιλορ. Αυτό το φορντιστικό καθεστώς συσσώρευσης, με την αυτοκινητοβιομηχανία ως τον κορυφαίο τομέα του, αποτέλεσε την οικονομική βάση της ηγεμονίας των Ηνωμένων Πολιτειών μέχρι την πτώση της τη δεκαετία του 1970, 22 όταν αντικαταστάθηκε από το νεοφιλελευθερισμό, από την χρηματιστικοποίηση του καπιταλισμού -επί του πρακτέου, από τον αυξανόμενο σχηματισμό παγκόσμιου ελλείμματος που οδηγεί σε συνεχώς νέες χρηματοοικονομικές φούσκες και κρίσεις χρέους.
Οι ΗΠΑ κατάφεραν να αναδειχθούν στην αδιαμφισβήτητη και αποδεκτή ηγετική δύναμη της “δύσης”, του ηγεμόνα, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, κυρίως επειδή η παρατεταμένη οικονομική άνθηση επέτρεψε στην Ουάσιγκτον να παραχωρήσει στους συμμάχους της οικονομικό περιθώριο -το οποίο η Ιαπωνία και η Δυτική Γερμανία εκμεταλλεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό κατά τη διάρκεια του “οικονομικού θαύματός” τους, ξεπερνώντας σύντομα την αμερικανική βιομηχανία από άποψη ποιότητας. Η ραγδαία αυξανόμενη παλίρροια του φορντισμού σήκωσε όλα τα σκάφη. Όσο το κεφάλαιο μπορούσε να επεκταθεί σε νέες αγορές, που εμφανίστηκαν μόνο υπό το φορντισμό (αυτοκίνητα, λευκές συσκευές, ηλεκτρονικά είδη ευρείας κατανάλωσης κ.λπ.), ο ανταγωνισμός μεταξύ των οικονομικών κέντρων – ακόμη και υπό το φως της “συστημικής σύγκρουσης” -παρέμεινε στο παρασκήνιο.
Η αδυνατότηταπερί ενός νέου ηγεμονικού συστήματος εντός της κρίσης του καπιταλισμού
Η Κίνα, από την άλλη πλευρά, πρέπει να λειτουργεί σε ένα παγκόσμιο σύστημα, που μαστίζεται από κρίσεις, όπου το τεράστιο παγκόσμιο επίπεδο παραγωγικότητας της μεταποιητικής βιομηχανίας έχει οδηγήσει σε μια συστημική κρίση υπερπαραγωγής. Αυτή η κρίση όχι μόνο οδηγεί σε συνεχώς αυξανόμενα βουνά χρέους, καθώς το υπερπαραγωγικό σύστημα λειτουργεί ουσιαστικά με δανεικό χρόνο, αλλά επίσης, λόγω της έλλειψης ενός νέου ηγετικού τομέα και καθεστώτος συσσώρευσης, οδηγεί σε μια αυξανόμενη εμμονή με τις εξαγωγές στην οικονομική πολιτική και τους αντίστοιχους εμπορικούς πολέμους. Σε αυτούς τους πολέμους, οι χώρες του πυρήνα του καπιταλισμού προσπαθούν να στηρίξουν τις οικονομίες τους με πλεονάσματα εξαγωγών -εις βάρος των ανταγωνιστών τους, οι οποίοι συχνά απαντούν με προστατευτικά μέτρα. Η επιδίωξη πλεονασμάτων εξαγωγών, που τελειοποιείται ιδιαίτερα από τη Γερμανία, στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής “ζητιάνος-γείτονας”, η οποία ουσιαστικά στοχεύει στην “εξαγωγή” της συστημικής κρίσης υπερπαραγωγής, αποτελεί επομένως πηγή μόνιμων διακρατικών εντάσεων μεταξύ οικονομικά απειλούμενων εθνών.
Και ακριβώς εδώ ανακύπτουν τα σχεδόν ανυπέρβλητα εμπόδια για την εγκαθίδρυση ενός ηγεμονικού συστήματος στην τρέχουσα παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού. Η ηγεμονία, δηλαδή η ηγετική θέση που γίνεται αποδεκτή ή ανεκτή από τις υποδεέστερες δυνάμεις ενός συστήματος εξουσίας, είναι πλέον νοητή μόνο με το κόστος της πιστωτικής χρηματοδότησης, καθώς δεν υπάρχει οικονομική βάση γι‘ αυτήν με τη μορφή ενός νέου καθεστώτος συσσώρευσης. Σύμφωνα με τους Financial Times, τα συναλλαγματικά αποθέματα της Κίνας έχουν ήδη συρρικνωθεί από τέσσερα τρισεκατομμύρια δολάρια σε τρία τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ -εν μέρει λόγω των μαζικών επενδύσεων στην “Πρωτοβουλία Belt and Road” -και ο δανεισμός του Πεκίνου στο εξωτερικό λέγεται επίσης ότι έχει καταπέσει δραματικά. Ενώ η Λαϊκή Δημοκρατία εξέδωσε περισσότερα από 55 δάνεια, το καθένα άνω του ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων, το 2015, αυτός ο αριθμός είχε μειωθεί σε λιγότερα από δέκα μέχρι το 2021. Η εξάντληση των γενναιόδωρων χρηματοοικονομικών ροών του Πεκίνου, οι οποίες προηγουμένως τόνωναν την οικονομική δραστηριότητα στην Αφρική και την Ασία, επιδεινώνει περαιτέρω την τρέχουσα έξαρση των κρίσεων στην περιφέρεια του παγκόσμιου συστήματος. Η Κίνα μπορεί επομένως να χορηγεί δάνεια βραχυπρόθεσμα, σε διάστημα αρκετών ετών, και έτσι να αποκτήσει επιρροή, αλλά λόγω του υψηλού παγκόσμιου επιπέδου παραγωγικότητας, δεν μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο κορυφαίο τομέα που θα αξιοποιούσε μαζικά την μισθωτή εργασία στην παραγωγή αγαθών.
Και η ίδια η Κίνα, ως μέρος του παγκόσμιου συστήματος, επηρεάζεται από την παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στις τάσεις προς πολιτικές “ζητιάνος-γείτονας”, καθώς ακόμη και η κρατικοκαπιταλιστική Λαϊκή Δημοκρατία προσπαθεί να επιτύχει τα υψηλότερα δυνατά πλεονάσματα εξαγωγών εις βάρος των ανταγωνιστών της, αντισταθμίζοντας έτσι τη δημιουργία ηγεμονίας. Λόγω της υποβόσκουσας κρίσης χρέους 23 στον αναιμικό τομέα ακινήτων της Κίνας 24 και της οικονομικής επιβράδυνσης που προκαλείται από την πανδημία στην εγχώρια αγορά, τα πλεονάσματα εξαγωγών αποκτούν αυξανόμενο οικονομικό και πολιτικό βάρος, ακόμη και για το Πεκίνο. Μόνο τον περασμένο Ιούνιο, η Κίνα πέτυχε εμπορικό πλεόνασμα 98 δισεκατομμυρίων δολαρίων -ένα νέο ρεκόρ! 25
Δεν είναι μόνο οι ΗΠΑ, όπου τα πλεονάσματα της Κίνας μεταφράζονται σε αντίστοιχα ελλείμματα. Η ομάδα χωρών του ASEAN στην άμεση γειτονιά της Κίνας στη Νοτιοανατολική Ασία κατέγραψε εμπορικό έλλειμμα 17 δισεκατομμυρίων δολαρίων με την Κίνα κατά την ίδια περίοδο. Αντί να οικοδομηθεί ένα ηγεμονικό σύστημα, στο οποίο οι γείτονες της Κίνας θα επωφεληθούν επίσης οικονομικά από την άνοδο της Λαϊκής Δημοκρατίας, τώρα διαφαίνεται μια σκληρή μάχη για το μερίδιο αγοράς, καθώς βρισκόμαστε σε έναν κόσμο όπου η “απόλυτη ζήτηση” μειώνεται και θα υπάρξουν “βάναυσοι πόλεμοι τιμών” για ένα μερίδιο από τη “συρρικνούμενη πίτα”, σημείωσε το Reuters.
Η μεταβαλλόμενη θέση της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία
Έτσι, το “εργαστήριο του κόσμου” φαίνεται να επιστρέφει στις απαρχές της ραγδαίας ανόδου του, η οποία στα αρχικά του στάδια καθοδηγούνταν ακριβώς από έναν ακραίο εξαγωγικό προσανατολισμό και τη δημιουργία γιγαντιαίων πλεονασμάτων εξαγωγών. Μέχρι την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2007/2008, η οποία πυροδοτήθηκε από το σκάσιμο της διατλαντικής φούσκας των στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ και στην ΕΕ, η εξαγωγική βιομηχανία λειτουργούσε ως ο σημαντικότερος οικονομικός μοχλός της Κίνας. Τα ακραία κινεζικά εμπορικά πλεονάσματα, σε σύγκριση με τις “ελλειμματικές οικονομίες” των ΗΠΑ και, σε κάποιο βαθμό, της Ευρώπης, που τροφοδοτούνταν από το χρέος, όχι μόνο ώθησαν την προσανατολισμένη στις εξαγωγές εκβιομηχάνιση και τη νεωτερικοποίηση της Λαϊκής Δημοκρατίας, αλλά περιελάμβαναν και μια μορφή εξαγωγής χρέους, παρόμοια με αυτή που εφάρμοζε η Γερμανία, η πρώην παγκόσμια πρωταθλήτρια στα πλεονάσματα εξαγωγών, μέχρι πολύ πρόσφατα. 26
Με την κρίση του 2008, το σκάσιμο των φουσκών της αγοράς ακινήτων στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, η οποία αντιμετωπίστηκε παγκοσμίως με τεράστια μέτρα οικονομικής τόνωσης, το κινεζικό μοντέλο συσσώρευσης άλλαξε ριζικά. Η μαζική αύξηση της κρατικής ζήτησης, την οποία πυροδότησε το Πεκίνο μέσω πολυάριθμων πακέτων τόνωσης, κατέστησε ακόμη και την κινεζική οικονομία την παγκόσμια κινητήρια δύναμη ανάπτυξης κατά το 2009. 27 Ωστόσο, τα γιγαντιαία μέτρα στήριξης, που εφάρμοσε η κινεζική κυβέρνηση σε απάντηση στην κρίση του 2008, πυροδότησαν επίσης ένα μετασχηματισμό της κινεζικής οικονομικής δυναμικής: Οι εξαγωγές έχασαν έδαφος και ο χρηματοδοτούμενος από πιστώσεις κατασκευαστικός κλάδος, οι υποδομές και ο τομέας ακινήτων στη συνέχεια έγιναν οι κεντρικοί μοχλοί οικονομικής ανάπτυξης -με αποκορύφωμα το σημερινό παράλογα υψηλό μερίδιο του ΑΕΠ ύψους 29%. 28 Η νεωτερικοποίηση της Κίνας που βασίζεται στις εξαγωγές, με τις εξαγωγές χρέους της να καθιστούν προσωρινά τις ΗΠΑ το μεγαλύτερο πιστωτή της Λαϊκής Δημοκρατίας, μετατράπηκε έτσι σε μια κρατικά τροφοδοτούμενη ελλειμματική οικονομία -μια οικονομία που έχει από καιρό ξεφύγει από τον κρατικό έλεγχο.
Η φούσκα ακινήτων της Κίνας
Η κινεζική οικονομία με έλλειμμα, η οποία δημιούργησε μια γιγαντιαία φούσκα ακινήτων, βίωσε την πρώτη μεγάλη κρίση της κατά το καλοκαίρι του 2021, όταν μια από τις μεγαλύτερες εταιρείες ακινήτων της Κίνας, η Evergrande, βρισκόταν στα πρόθυρα της χρεοκοπίας. Η εταιρεία, η οποία διασώθηκε από την κατάρρευση από το κινεζικό κράτος στις αρχές του 2022 μέσω ενός “προγράμματος αναδιάρθρωσης”, 29 έχει συσσωρεύσει χρέη ύψους 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων, εκ των οποίων τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια οφείλονται σε ξένους επενδυτές. Στο εσωτερικό, περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο αγοραστές κατοικιών περιμένουν την ολοκλήρωση των διαμερισμάτων. που έχουν προγραμματιστεί και πληρωθεί σε 500 εργοτάξια. Εν τω μεταξύ, οι πιστωτές της εταιρείας διαφωνούν για το ποιος θα πρέπει να επωμιστεί τις αναπόφευκτες απώλειες. 30
Πόσο μεγάλη είναι η φούσκα ακινήτων και χρέους, που δημιουργήθηκε από τον κινεζικό κρατικό καπιταλισμό -και μπορεί να συγκριθεί με την κερδοσκοπία στον τομέα των ακινήτων στις ΗΠΑ το 2008; Σε μια μελέτη που εξετάζει αυτή την κερδοσκοπική δυναμική, ο Αμερικανός οικονομολόγος Kenneth Rogoff κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι τομείς των κατασκευών και των ακινήτων της Κίνας παράγουν περίπου το 29% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) της Κίνας μέσω άμεσων και έμμεσων επιδράσεων. Έτσι, η οικοδόμηση φούσκας στην κρατικοκαπιταλιστική “Λαϊκή Δημοκρατίας” δεν χρειάζεται να αποφεύγει τη σύγκριση με τη Δύση, όχι μόνο σε απόλυτους όρους αλλά και σε σχέση με την οικονομική της παραγωγή. Στην Ισπανία, στο απόγειο της διατλαντικής φούσκας ακινήτων κατά το 2006, ο τομέας των ακινήτων αντιπροσώπευε περίπου το 28% του ΑΕΠ, ενώ στην Ιρλανδία ήταν περίπου 22%.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο δραματική, όταν τα επίπεδα τιμών στις μεγάλες αγορές ακινήτων της Λαϊκής Δημοκρατίας, εξετάζονται σε σχέση με τα επίπεδα των μισθών. Στο Πεκίνο, τη Σαγκάη και τη Σεντζέν, για την αγορά ενός ακινήτου απαιτείται περισσότερο από 40 φορές το μέσο ετήσιο εισόδημα, ενώ στο Λονδίνο, μια από τις πιο ακριβές πόλεις της Δύσης, το ποσοστό ήταν 22, και στη Νέα Υόρκη, ακόμη και “μόνο” 12. Ο Ρογκόφ μίλησε για μια “εκπληκτική”, και για τις μεγάλες οικονομίες “πρωτοφανή” διάσταση, στην οποία ο κρατικός καπιταλισμός της Κίνας, που καθοδηγείται από τον χρηματοπιστωτικό τομέα, είχε ωθήσει τη φούσκα των ακινήτων της. Αυτό είναι επίσης εμφανές στην αναλογία του χώρου διαβίωσης προς το μέγεθος του πληθυσμού, η οποία, σύμφωνα με τον Ρογκόφ, έχει φτάσει προ πολλού στο επίπεδο της Φραγκικής Επικράτειας και της Μεγάλης Βρετανίας στη Λαϊκή Δημοκρατία -και είναι ακόμη υψηλότερη από αυτή της Ισπανίας. Εάν η φρενίτιδα των κατασκευών αφορούσε πραγματικά την παροχή στέγης στους ανθρώπους, η αγορά ακινήτων της Κίνας θα είχε κορεστεί προ πολλού.
Έτσι, η καταστροφή της Evergrande είναι πράγματι μόνο η παροιμιώδης κορυφή του παγόβουνου σε έναν αυταρχικό κινεζικό κρατικό καπιταλισμό, που μοιράζεται μια θεμελιώδη τάση κρίσης με τους δυτικούς ομολόγους του: λειτουργεί με δανεικό χρόνο. Το 2020, όλες οι υποχρεώσεις. που συσσωρεύτηκαν στην Κίνα (κυβέρνηση, ιδιωτικός τομέας, χρηματοπιστωτικός τομέας). ανήλθαν σε περίπου 317% του ΑΕΠ της Λαϊκής Δημοκρατίας, 32 το οποίο ήταν μόνο ελαφρώς χαμηλότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο του 356%. 33 Παρά τις δηλώσεις της ηγεσίας στο Πεκίνο και τις αυξημένες προσπάθειες για τον περιορισμό του δανεισμού, τα βουνά χρέους της Κίνας έχουν αυξηθεί ταχύτερα από το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν του “εργαστηρίου του κόσμου” από το 2008 -όπως ακριβώς και σε πολλές από τις χώρες οφειλέτες της Κίνας.
Όλα τα επίσημα στοιχεία από το Πεκίνο θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή, καθώς πολλά πράγματα απλώς κρύβονται κάτω από το χαλί στην Κίνα. Ένα γιγάντιο βουνό χρέους λέγεται επίσης ότι βαραίνει τους κινεζικούς δήμους, το οποίο, σύμφωνα με την Goldman Sachs, θα μπορούσε να ανέλθει σε 8,2 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ -το χρέος έχει ανατεθεί σε “χρηματοπιστωτικά οχήματα” 34, για να αποφευχθεί η εμφάνισή του στις στατιστικές. 35 Αυτό θα αντιστοιχούσε περίπου στο 52% του ΑΕΠ της Λαϊκής Δημοκρατίας. Παρεμπιπτόντως, οι υπερχρεωμένοι δήμοι έχουν αξιοποιήσει μια σημαντική πηγή χρηματοδότησης κατά τη διάρκεια της άνθησης των ακινήτων: πωλούν γη σε εταιρείες ακινήτων που χτίζουν πάνω σε αυτήν τις κερδοσκοπικές τους ιδιοκτησίες. Το επίσημα μη καταγεγραμμένο βουνό χρέους, που φέρεται να έχουν συσσωρεύσει οι σκιώδεις τράπεζες της Κίνας, εκτιμάται σε 13 τρισεκατομμύρια ΗΠΑ-δολάρια. 36
Πολλαπλές κρίσεις ως έκφραση της κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού
Έτσι, η ηγεσία της Κίνας πρέπει να αντιμετωπίσει όχι μόνο μια εξωτερική. αλλά και μια εσωτερική κρίση χρέους, η οποία όχι μόνο έχει μια εντυπωσιακή ομοιότητα με τη φούσκα των ακινήτων που έσκασε στη δύση κατά το 2008, αλλά θυμίζει επίσης τις αναταραχές σε πολλά κράτη-οφειλέτες της Λαϊκής Δημοκρατίας. Μέχρι στιγμής, το Πεκίνο έχει καταφέρει να καθυστερήσει το σκάσιμο αυτής της φούσκας μέσω επαναλαμβανόμενων παρεμβάσεων και οικονομικών ενέσεων, αλλά κάποια στιγμή η διαδικασία υποτίμησης θα πρέπει αναπόφευκτα να λάβει χώρα -ειδικά, καθώς οι πολιτικές επιπτώσεις από τη φούσκα του εσωτερικού χρέους της Κίνας εντείνονται. Για παράδειγμα, πρόσφατα σημειώθηκαν συγκρούσεις μεταξύ εξαπατημένων πελατών τραπεζών και αστυνομικών δυνάμεων στο Τσενγκτζόου, στην πρωτεύουσα της κεντρικής κινεζικής επαρχίας Χενάν, οι οποίοι διαμαρτύρονταν για το πάγωμα των λογαριασμών τους, αφότου οι τοπικές τράπεζες ενεπλάκησαν σε ένα σκάνδαλο και βρίσκονταν στο χείλος της κατάρρευσης. 37 Επιπλέον, το Κινεζικό Κομμουνιστικό Κόμμα έπρεπε να αντιμετωπίσει μια απεργία στεγαστικών δανείων που πυροδοτήθηκε από δυσαρεστημένους αγοραστές κατοικιών που σταμάτησαν να κάνουν μαζικές πληρωμές στεγαστικών δανείων, επειδή εξακολουθούν να περιμένουν την ολοκλήρωση των διαμερισμάτων τους. 38
Τέλος, η κλιματική κρίση επηρεάζει και τη Λαϊκή Δημοκρατία, η οποία, με το παγκόσμιο επενδυτικό της πρόγραμμα, επιχειρεί να εξάγει το δικό της μοντέλο εκσυγχρονισμού που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα —το οποίο έχει καταστήσει την Κίνα τον μεγαλύτερο εκπομπό αερίων του θερμοκηπίου στον κόσμο— στην περιφέρεια και την ημιπεριφέρεια του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος. Αυτό συμβαίνει επειδή οι νέες «ανανεώσιμες» βιομηχανίες, οι οποίες υποτίθεται ότι θα επέτρεπαν τον οικολογικό μετασχηματισμό του καπιταλισμού, απαιτούν υπερβολικά μεγάλο κεφάλαιο και απασχολούν πολύ λίγους εργαζόμενους.39 Όχι μόνο το Πακιστάν, το οποίο οφείλει χρήματα στην Κίνα, αλλά και η Λαϊκή Δημοκρατία υπέστη ένα ιστορικά πρωτοφανές ακραίο καιρικό κύμα αυτό το καλοκαίρι, με έναν συνδυασμό παρατεταμένης ξηρασίας και ενός ακραίου καύσωνα40 που άσκησε πίεση στον ενεργειακό εφοδιασμό, την οικονομική δραστηριότητα και την επισιτιστική ασφάλεια.41 Η αφόρητη ζέστη οδήγησε κυριολεκτικά σε απώλειες παραγωγής, οι οποίες όχι μόνο θα μπορούσαν να μειώσουν τις προοπτικές ανάπτυξης της Κίνας, αλλά και να επιβαρύνουν για άλλη μια φορά τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.42
Και τελικά, η κλιματική κρίση επηρεάζει και τη Λαϊκή Δημοκρατία, η οποία με το παγκόσμιο επενδυτικό της πρόγραμμα επιχειρεί να εξάγει το δικό της νεωτερικοποιητικό μοντέλο, το οποίο βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα -το οποίο έχει καταστήσει την Κίνα το μεγαλύτερο εκπομπό αερίων του θερμοκηπίου στον κόσμο- στην περιφέρεια και στην ημιπεριφέρεια του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος. Αυτό συμβαίνει επειδή οι νέες “ανανεώσιμες” βιομηχανίες, οι οποίες υποτίθεται ότι θα επέτρεπαν τον οικολογικό μετασχηματισμό του καπιταλισμού, απαιτούν υπερβολικά μεγάλο κεφάλαιο και απασχολούν πολύ λίγους εργαζόμενους. 39 Όχι μόνο το Πακιστάν, το οποίο οφείλει χρήματα στην Κίνα, αλλά και η Λαϊκή Δημοκρατία υπέστη ένα ιστορικά πρωτοφανές ακραίο καιρικό κύμα αυτό το καλοκαίρι, με έναν συνδυασμό παρατεταμένης ξηρασίας και ενός ακραίου καύσωνα 40 που άσκησε πίεση στον ενεργειακό εφοδιασμό, την οικονομική δραστηριότητα και στην επισιτιστική ασφάλεια. 41 Η αφόρητη ζέστη οδήγησε κυριολεκτικά σε απώλειες παραγωγής, οι οποίες όχι μόνο θα μπορούσαν να μειώσουν τις προοπτικές ανάπτυξης της Κίνας, αλλά και να επιβαρύνουν για άλλη μια φορά τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. 42
Ο αγώνας κατά της κοινωνικής κατάρρευσης, η οποία προκαλείται από την κλιματική αλλαγή, ο οποίος έχει γίνει εμφανής όχι μόνο στην Κίνα αλλά και στην ΕΕ και στις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του φρικτού καλοκαιριού του τρέχοντος έτους, είναι πιθανό να κάνει την ίδια την ιδέα της παγκόσμιας ηγεμονίας να φαίνεται παράλογη τα επόμενα χρόνια. Με την αύξηση των διακρατικών εντάσεων και συγκρούσεων, που προκαλούνται από την κρίση, η οποία κλιμακώθηκε σε έναν νεοϊμπεριαλιστικό πόλεμο στην Ουκρανία, τα καταρρέοντα κρατικά μεγαθήρια του ύστερου καπιταλισμού πιθανότατα θα ασχοληθούν περισσότερο με τη μετατόπιση των συνεπειών της κρίσης στους ανταγωνιστές τους, προκειμένου να αναβάλουν τη δική τους κατάρρευση.
1 https://www.ft.com/content/ccbe2b80-0c3e-4d58-a182-8728b443df9a.
2 https://www.nature.com/articles/s41599-018-0077-9.
3 https://www.dw.com/de/g%C3%B6rlach-global-die-vielzahl-der-krisen-wird-f%C3%BCr-china-zum-problem/a-62618116.
4 https://www.diepresse.com/6164054/iwf-draengt-china-zu-steuererleichterungen-fuer-entwicklungslaender.
5 https://www.ft.com/content/f27a543b-7678-4130-9c05-db0492d9c240.
6 https://cepr.org/voxeu/columns/chinas-overseas-lending-and-war-ukraine.
7 https://www.merkur.de/politik/china-afrika-schulden-investitionen-eu-global-gateway-kenia-wahlkampf-zr-91714454.html.
8 https://www.voanews.com/a/china-s-loans-to-sub-saharan-africa-outweigh-those-of-western-nations-/6436250.html.
9 https://www.ft.com/content/ccbe2b80-0c3e-4d58-a182-8728b443df9a.
10 https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/sri-lanka-opens-china-funded-white-elephant-tower-to-tourists/articleshow/94245383.cms.
11 https://www.dw.com/en/china-pakistan-investment-ties/a-58734281.
12 https://www.ft.com/content/ccbe2b80-0c3e-4d58-a182-8728b443df9a.
13 https://foreignpolicy.com/2022/08/05/pakistan-sovereign-debt-imf-inflation/.
14 https://www.cnbc.com/2022/08/10/pakistans-finance-minister-says-country-headed-in-right-direction.html.
15 https://www.nytimes.com/2022/09/14/world/asia/pakistan-floods.html.
16 https://www.rescue.org/press-release/pakistan-floods-will-devastate-economy-likely-leading-widespread-hunger-and-violence.
17 https://www.aljazeera.com/economy/2022/9/7/after-record-floods-now-pakistan-has-to-worry-about-economy.
18 https://www.bbc.com/news/business-62719659.
19 https://www.xn--untergrund-blttle-2qb.ch/wirtschaft/schuldenberge-im-klimawandel-7112.html.
20 https://www.xn--untergrund-blttle-2qb.ch/politik/theorie/krise-krieg-ozeanien-eurasien-7070.html.
21 Robert Kurz, Freie Fahrt ins Krisenchaos. Aufstieg und Grenzen des automobilen Kapitalismus, in: exit! Krise und Kritik der Warengesellschaft, Heft 17/2020, 23-44 (zuerst erschienen in: Hermann G. Abmayer: Der große Crash. Der Kollaps unserer Autogesellschaft, Marburg/Berlin 1994, 149-169).
22 https://www.untergrund-blättle.ch/wirtschaft/theorie/stagflation-inflationsrate-6794.html.
23 https://www.konicz.info/2021/11/27/einstuerzende-neubauten/.
24 https://www.faz.net/aktuell/finanzen/umfrage-schwache-prognosen-fuer-chinas-immobilienmarkt-18054854.html.
25 https://www.reuters.com/breakingviews/chinas-economy-could-beggar-its-neighbours-2022-07-15/.
26 https://www.konicz.info/2022/07/26/schluss-mit-ueberschuss/.
27 https://www.zeit.de/online/2008/46/boerse-tokio-konjunkturprogramm-china.
28 https://www.cnbc.com/2021/11/09/chinas-property-market-debt-an-issue-for-the-economy-george-magnus.html.
29 https://www.faz.net/aktuell/finanzen/staat-eilt-krisenkonzern-china-evergrande-zu-hilfe-17748055.html.
30 https://www.faz.net/aktuell/finanzen/glaeubiger-von-evergrande-lehnen-vorschlag-fuer-zahlungsaufschub-ab-18164421.html.
31 https://cepr.org/voxeu/columns/can-chinas-outsized-real-estate-sector-amplify-delta-induced-slowdown.
32 https://www.chinabankingnews.com/2020/05/20/chinas-total-domestic-debt-hits-317-of-gdp-for-record-quarterly-increase-iff/.
33 https://www.axios.com/2021/02/18/global-debt-gdp.
34 LGFV – local government financing vehicles. Finanzierungsgesellschaften, die zum Zweck der Finanzierung konkreter Infrastrukturprojekte gegründet werden. Ihre Verbindlichkeiten werden auf den Finanzmärkten gehandelt, sie tauchen aber nicht in den Statistiken als Staatsschulden auf.
35 https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3150556/china-hidden-local-government-debt-rises-over-half-gdp-us82.
36 https://asia.nikkei.com/Spotlight/Caixin/China-s-13tn-shadow-banking-sector-gets-clearer-definition.
37 https://www.fr.de/politik/china-protest-zhengzhou-demonstration-banken-xi-jinping-henan-zr-91663184.html.
38 https://www.handelsblatt.com/finanzen/immobilien/immobilien-wer-hat-mein-geld-immobilienkaeufer-in-china-streiken-die-politik-ist-alarmiert/28533716.html (Sabine Gusbeth, „Wer hat mein Geld?“: Immobilienkäufer in China streiken, die Politik ist alarmiert, 21.07.2022).
39 https://www.konicz.info/2019/07/05/kann-ein-green-new-deal-den-klimawandel-aufhalten/.
40 https://multimedia.scmp.com/infographics/news/china/article/3190803/china-drought/index.html.
41 https://www.voanews.com/a/china-s-drought-threatens-nation-s-energy-food-and-economic-security-/6725241.html (Dennis Wong/Han Huang, China’s record heatwave. Worst drought in decades, 31.08.2022).
42 https://www.cnbc.com/2022/08/19/chinas-heatwave-could-have-knock-on-effect-on-its-economy-economist-.html.