Από τον Tomasz Konicz / 17 Οκτωβρίου 2026
Με την κατάρρευση των αγορών ομολόγων στις χώρες του κέντρου, τα θεμέλια της χρηματιστικής σφαίρας του ύστερου καπιταλισμού διαλύονται.
17 Οκτωβρίου 2026
Θαμπές, ζοφερές, θανάσιμα βαρετές – έτσι ήταν συνήθως οι αγορές ομολόγων των κέντρων του παγκόσμιου συστήματος για δεκαετίες. Όταν τα κεφάλαια έπρεπε να σταθμεύουν με ασφάλεια, όταν τα συνταξιοδοτικά ταμεία έπρεπε να εγγυώνται μια ασφαλή, αν και χαμηλή, απόδοση, όταν οι ασφαλιστικές εταιρείες ήθελαν να σταθμεύουν τα χρήματά τους, τότε τα χρήματα έρεαν σε ομόλογα του αμερικανικού δημοσίου, ομόλογα της ιαπωνικής κυβέρνησης ή γερμανικά ομόλογα, τα οποία θεωρούνταν η σταθερή βάση του παγκόσμιου χρηματιστικού συστήματος, το σκυρόδεμα, η ραχοκοκαλιά της νεοφιλελεύθερης χρηματιστικοποίησης του καπιταλισμού κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Κάθε κρίση στην περιφέρεια ή στην ημιπεριφέρεια εδραίωνε ακόμη περισσότερο αυτή τη βάση, καθώς οι αγορές ομολόγων των κέντρων ανέλαβαν στη συνέχεια τη λειτουργία τους ως “ασφαλές καταφύγιο” και προσέφεραν ιδιαίτερα χαμηλά επιτόκια (για παράδειγμα, η Γερμανία κατά τη διάρκεια της κρίσης του ευρώ). Έτσι, ήταν συνήθως πιο συναρπαστικό να βλέπεις το γρασίδι να φυτρώνει, παρά να παρατηρείς αυτές τις αγορές ομολόγων.
Όπως γνωρίζουμε, αυτό δεν ισχύει πλέον. Ο συναρπαστικός κόσμος των αγορών ομολόγων είναι σήμερα πολύ πιο συναρπαστικός, από ό,τι θα ήθελαν να παραδεχτούν οι περισσότεροι αξιωματούχοι της κυβέρνησης και των οικονομικών. Για να κατανοήσουμε γιατί τα θεμέλια του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος – οι αγορές ομολόγων στα κέντρα του – καταρρέουν τόσο γρήγορα, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε, γιατί αυτό δεν συνέβαινε για δεκαετίες. Η πραγματικά ενδιαφέρουσα πτυχή των αγορών ομολόγων στις χώρες του πυρήνα, οι οποίες θεωρούνταν προμαχώνες σταθερότητας και δημοσιονομικής στασιμότητας, είναι το γεγονός ότι για δεκαετίες η επιβάρυνση των τόκων σε αυτές τις χώρες του κέντρου μειώθηκε. Στις νεοφιλελεύθερες δεκαετίες της παγκοσμιοποίησης, κατά τις οποίες το δημόσιο χρέος αυξήθηκε δραματικά, οι αποδόσεις των ομολόγων μειώθηκαν – γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη συμβατική άποψη σχετικά με τη συμπεριφορά της αγοράς. Το υψηλότερο χρέος συνεπάγεται μεγαλύτερο κίνδυνο αθέτησης πληρωμών, κάτι που θα πρέπει να οδηγήσει σε υψηλότερα επιτόκια.
Αλλά αυτό ακριβώς δε συνέβη. 1 Τα βασικά επιτόκια μειώθηκαν, 2 ο πληθωρισμός παρέμεινε χαμηλός 3 – και κατά συνέπεια, οι αποδόσεις των ομολόγων συνέχισαν να μειώνονται. Οι αποδόσεις των ομολόγων και οι τιμές τους είναι αντιστρόφως ανάλογες – η μείωση των επιτοκίων προκύπτει από την αύξηση των τιμών των ομολόγων, δηλαδή από την αυξανόμενη ζήτηση για ομόλογα στην εποχή αυτής της παγκόσμιας οικονομικής φούσκας. Αυτό είναι σαφώς επαληθεύσιμο εμπειρικά.
Το 1990, οι ΗΠΑ είχαν χρέος 51% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) τους, το οποίο αυξήθηκε στο 91% μέχρι το τέλος του 2010, μετά το σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων το 2008. Το τέταρτο τρίμηνο του 2019, κατά την παραμονή της πανδημίας, το χρέος της Ουάσινγκτον ανερχόταν στο 105% της οικονομικής της παραγωγής. Ταυτόχρονα, η απόδοση του δεκαετούς ομολόγου του αμερικανικού δημοσίου μειώθηκε από οκτώ τοις εκατό το 1990, σε περίπου 3,5 τοις εκατό το 2010, σε μόλις 1,8 τοις εκατό στο τέλος του 2019. 4 Αυτό είναι ακόμη πιο έντονο στην περίπτωση της Ιαπωνίας, η οποία παρέμεινε σε στασιμότητα για δεκαετίες, 5 της οποίας το εθνικό χρέος, λόγω αμέτρητων προγραμμάτων τόνωσης, αυξήθηκε από 50 τοις εκατό του ΑΕΠ το 1990, σε πάνω από 160 τοις εκατό το 2010 και σε ένα εντυπωσιακό 215 τοις εκατό κατά το έτος της πανδημίας 2020. Το δεκαετές ομόλογο της Nippon 6 διαπραγματεύτηκε με επιτόκιο σχεδόν επτά τοις εκατό το 1990, το οποίο ήταν μόνο 1,3 τοις εκατό το 2010, πριν καν γίνει αρνητικό (-0,15 τοις εκατό) το 2020 στην επικράτεια του αποπληθωρισμού.
Νεοφιλελεύθερα Μηδενικά Επιτόκια
Το Τόκιο συσσώρευσε ένα γιγάντιο βουνό χρέους – και ταυτόχρονα, η Ιαπωνία έλαβε προσωρινό χρήμα, για να αναλάβει ακόμη περισσότερο χρέος. Η λύση σε αυτόν τον παραλογισμό, ο οποίος εκδηλώθηκε για λίγο και στην γερμανική αγορά ομολόγων, 7 έγκειται στη χρηματιστικοποίηση του καπιταλισμού, ο οποίος, σε αντίδραση στο στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του 1970, κυριάρχησε παράλληλα με τον νεοφιλελευθερισμό (Θάτσερ, Ρίγκαν). 8 Οι νεοφιλελεύθερες δεκαετίες (1980–2020) χαρακτηρίστηκαν από την ταχεία ανάπτυξη της χρηματιστικής σφαίρας στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η οποία, μέσω ολοένα και πιο κερδοσκοπικών φουσκών, έγινε η κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης σε ένα παγκόσμιο σύστημα, το οποίο βασίζεται ολοένα και περισσότερο σε δανεικά χρήματα.
Η λύση σε αυτό το αίνιγμα του παραλογισμού, το οποίο εμφανίστηκε για λίγο και στη γερμανική αγορά ομολόγων, 7 έγκειται στη χρηματιστικοποίηση του καπιταλισμού, η οποία επικράτησε μετά το στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του 1970, μαζί με το νεοφιλελευθερισμό (Θάτσερ, Ρίγκαν). 8 Οι νεοφιλελεύθερες δεκαετίες (1980–2020) χαρακτηρίστηκαν από την ταχεία ανάπτυξη της χρηματιστικής σφαίρας στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η οποία, μέσω ολοένα και πιο κερδοσκοπικών φουσκών, έγινε η κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης σε ένα παγκόσμιο σύστημα, που καθοδηγούνταν ολοένα και περισσότερο από το χρέος.
Το μπουμ κατά τη φάση ανόδου μιας φούσκας ακολουθήθηκε από μια κατάρρευση, η οποία έπρεπε να αντισταθμιστεί από κυβερνητικά μέτρα κρίσης (διασώσεις, πακέτα τόνωσης, αγορές ομολόγων κ.λπ.), και να μετατραπεί σε μια ακόμη φούσκα. (Η αύξηση του εθνικού χρέους στις κεντρικές χώρες οφείλεται, κυρίως, σε αυτά ακριβώς τα δαπανηρά μέτρα κρίσης.) Καθώς το μέγεθος της φούσκας μεγάλωνε, μεγάλωναν και οι πιθανές διαταραχές της, οι οποίες οδήγησαν σε μια πλήρη κλιμάκωση των κυβερνητικών αντιδράσεων στην κρίση μετά το σκάσιμο. Κρίσιμα για την τρέχουσα κατάσταση κρίσης ήταν τα κυβερνητικά μέτρα διάσωσης μετά το σκάσιμο της φούσκας των κατοικιών κατά το 2007/08, όταν, εκτός από τα πακέτα τόνωσης και τις μειώσεις επιτοκίων, ξεκίνησαν γιγαντιαία προγράμματα αγοράς περιουσιακών στοιχείων.
Οι κεντρικές τράπεζες αρχικά αγόρασαν τίτλους, που υποστηρίζονται από στεγαστικά δάνεια, πριν σύντομα μεταβούν στην αγορά κρατικών ομολόγων. Και, όπως αναφέρθηκε, κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς, σχεδόν 12ετούς περιόδου εξαιρετικά επεκτατικής νομισματικής πολιτικής (2008-2020), δεν υπήρξε σημαντικός πληθωρισμός στις κεντρικές χώρες. Η ρευστότητα, την οποία παρήγαγαν οι κεντρικές τράπεζες, εισέρρευσε στο χρηματιστικό τομέα, δημιουργώντας έναν πληθωρισμό των τιμών της χρηματιστικής αγοράς, δηλαδή μια φούσκα ρευστότητας. Ήταν ένα είδος καπιταλισμού κεντρικών τραπεζών, ο οποίος καθοδηγείται από τη χρηματιστική αγορά και, ενώ προκαλούσε διόγκωση των ισολογισμών των κεντρικών τραπεζών, 10 τους επέτρεπε να παρεμβαίνουν γρήγορα σε περίπτωση αναταραχής στις χρηματοπιστωτικές αγορές – επιτρέποντας έτσι στα κράτη να δανείζονται φθηνά, μια πρακτική η οποία οδηγήθηκε σε παράλογες διαστάσεις, ιδίως στην Ιαπωνία.
Επιστροφή στο στασιμοπληθωρισμό
Αυτή η αλχημεία της χρηματιστικής αγοράς του ύστερου καπιταλισμού, η οποία επίσης ενθάρρυνε τη νεοκεϋνσιανή ιδεολογία στην αριστερά, 11 οδηγήθηκε έτσι στα άκρα από τις κεντρικές τράπεζες μέσω των προαναφερθέντων αγορών ομολόγων – φτάνοντας σε συνολικό ισολογισμό σχεδόν εννέα τρισεκατομμυρίων δολαρίων στην περίπτωση της Fed. 12 Μέχρι το 2020. Με την έξαρση της κρίσης που προκλήθηκε από την πανδημία, με ελλείψεις προσφοράς και προβλήματα στις αλυσίδες παραγωγής, ο πληθωρισμός επέστρεψε, ξεκινώντας τη σημαντική μετατόπιση της νομισματικής πολιτικής: Αφού ο πληθωρισμός μερικές φορές έφτασε σε διψήφια ποσοστά, οι κεντρικές τράπεζες (πρώτα η Fed και η ΕΚΤ στα μέσα του 2022, η Τράπεζα της Ιαπωνίας μόλις δύο χρόνια αργότερα, κατά το Μάρτιο του 2024) έπρεπε να αυξήσουν τα βασικά επιτόκια. Αυτό αναπόφευκτα οδήγησε στην εγκατάλειψη της εποχής του φθηνού χρήματος μέσω της νομισματικής πολιτικής, και ανάγκασε την αστική διαχείριση κρίσεων σε μια νέα πορεία σε τεντωμένο σχοινί, όπου η οικονομική πολιτική και ο έλεγχος του πληθωρισμού βρίσκονται σε σύγκρουση. Αυτό καταδεικνύεται ξεκάθαρα από τις διαφωνίες μεταξύ της Fed και του Λευκού Οίκου σχετικά με τα επιτόκια, τα οποία αυξήθηκαν στα μέσα Σεπτεμβρίου λόγω της αυξανόμενης πληθωριστικής πίεσης. 13
Το τέλος αυτής της φούσκας ρευστότητας άφησε έτσι τα χρεωμένα κράτη και τις κεντρικές τράπεζες με διογκωμένους ισολογισμούς, με σοβαρά περιορισμένη ικανότητα δράσης. Στην πραγματικότητα, η στασιμοπληθωριστική περίοδος της δεκαετίας του 1970 επέστρεψε σε υψηλότερο επίπεδο κρίσης μετά από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες νεοφιλελεύθερης καθυστέρησης στην κρίση. 14 Κατά συνέπεια, οι οικονομίες του κέντρου υποφέρουν από υψηλά επιτόκια από το 2021/22, αν και αυτά αυξήθηκαν μόνο αργά μέχρι το 2025 και, σε ιστορική σύγκριση, δεν φαίνονται τόσο υψηλά – παρέμειναν στο επίπεδο των αρχών του 21ου αιώνα. Ωστόσο, αυτό το οποίο αναπόφευκτα επιδείνωσε την κατάσταση, ήταν η περίσταση που περιγράφηκε στην αρχή: το χρέος τους σε σχέση με την οικονομική παραγωγή είναι πολύ υψηλότερο από ό,τι ήταν πριν από 25 χρόνια.
Και δεν είναι τυχαίο ότι η Ιαπωνία, με το κρατικό της χρέος να ξεπερνά το 200% του ΑΕΠ, πυροδότησε την εξελισσόμενη κρίση στις αγορές ομολόγων. Το γιγαντιαίο δημόσιο χρέος της Ιαπωνίας είναι αποτέλεσμα αμέτρητων κεϋνσιανών προγραμμάτων τόνωσης, με τα οποία το Τόκιο σε μεγάλο βαθμό απέτυχε να ξεπεράσει τη μακροχρόνια αποπληθωριστική στασιμότητα στην Ιαπωνία, η οποία είχε εδραιωθεί στις “χαμένες δεκαετίες” μετά την έκρηξη των μεγάλων ιαπωνικών φουσκών ακινήτων στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Κατά καιρούς, αυτά τα κεϋνσιανά προγράμματα τόνωσης πήραν τραγικοκωμικές διαστάσεις – για παράδειγμα, όταν η κυβέρνηση ξεκίνησε ένα πρόγραμμα για την προώθηση της κατανάλωσης αλκοόλ μεταξύ των νέων Ιαπώνων σε μια κλασική πολιτική ζήτησης που στόχευε στην υποστήριξη της βιομηχανίας αλκοόλ, που αγωνίζεται και στην αναζωογόνηση των μειούμενων φορολογικών εσόδων. 15
Η Ιαπωνία ως Πυροκροτητής Κρίσης
Η τρέχουσα δεξιά κυβέρνηση της Ιαπωνίας υπό την πρωθυπουργό Sanae Takaichi θέλει να κεφαλαιοποιήσει αυτές τις συναρπαστικές οικονομικές ακμές, τονώνοντας τη μαζική κατανάλωση και τη βιομηχανία όπλων μέσω προγραμμάτων τόνωσης και περικοπών φόρων κατανάλωσης. Ωστόσο, αυτή τη φορά το Τόκιο απειλείται με δημοσιονομική κρίση, καθώς το παγκόσμιο μακροοικονομικό περιβάλλον έχει μετατοπιστεί στην τρέχουσα φάση κρίσης που χαρακτηρίζεται από στασιμοπληθωριστικές τάσεις. 16 Τα επιτόκια αυξάνονται επίσης στο Τόκιο, επομένως η εξυπηρέτηση του χρέους έχει ήδη γίνει το δεύτερο μεγαλύτερο στοιχείο του προϋπολογισμού, ενώ το ανακοινωθέν περαιτέρω έλλειμμα υποτιμά σταθερά το ιαπωνικό νόμισμα. Η αδυναμία του γιεν, η οποία στην πραγματικότητα είναι ευεργετική για τις εξαγωγές, τροφοδοτεί περαιτέρω τον πληθωρισμό, καθώς η Ιαπωνία εξαρτάται από τις ολοένα και πιο ακριβές εισαγωγές πρώτων υλών. Η Takaichi βρίσκεται έτσι σε ένα αδιέξοδο στασιμοπληθωριστικής κρίσης, όπου θα πρέπει να εφαρμόσει αμοιβαία αποκλειόμενα μέτρα: ταυτόχρονα να στηρίξει την οικονομία και να περιορίσει τον πληθωρισμό.
… Για μεγάλα χρονικά διαστήματα, αυτή η δημιουργία ενός ιαπωνικού βουνού χρέους προχώρησε ομαλά – ακριβώς λόγω των επεκτατικών πολιτικών μηδενικού επιτοκίου των κεντρικών τραπεζών στα τελευταία στάδια της παγκοσμιοποίησης, όπως περιγράφεται παραπάνω: Ένα μεγάλο μέρος του ιαπωνικού κρατικού χρέους κατέχεται από εγχώριους επενδυτές (πάνω από 80%), γεγονός που έχει σταθεροποιητικό αποτέλεσμα, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια κρίσεων. Επιπλέον, η Ιαπωνία – όπως και η Γερμανία – μπόρεσε να διατηρήσει ένα θετικό εμπορικό ισοζύγιο για μεγάλα χρονικά διαστήματα, το οποίο ουσιαστικά ισοδυναμεί με εξαγωγές χρέους και τη δημιουργία εθνικού οικονομικού πλεονάσματος. Λόγω των χαμηλών εγχώριων επιτοκίων και της οικονομικής στασιμότητας, τα ιαπωνικά κεφάλαια, που αναζητούσαν επενδύσεις, έρεαν όλο και περισσότερο στο εξωτερικό, καθιστώντας την Ιαπωνία έναν από τους σημαντικότερους παγκόσμιους επενδυτές. Συγκεκριμένα, η Ιαπωνία έχει ξεπεράσει την Κίνα ως ο μεγαλύτερος αγοραστής ομολόγων του αμερικανικού δημοσίου.
Το Bloomberg εκτιμά 17 τις ιαπωνικές ξένες επενδύσεις σε περίπου πέντε τρισεκατομμύρια δολάρια. Επιπλέον, υπάρχουν τα λεγόμενα carry trades, στα οποία οι ξένοι επενδυτές λαμβάνουν δάνεια με χαμηλό επιτόκιο σε γιεν, για να επενδύσουν στη συνέχεια αυτό το κεφάλαιο σε αγορές με υψηλότερα επιτόκια. Η έκταση αυτών των κερδοσκοπικών στοιχημάτων σε γιεν, τα οποία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις διακυμάνσεις των συναλλαγματικών ισοτιμιών, δε μπορεί να ποσοτικοποιηθεί με ακρίβεια, αλλά ανέρχεται σε τρισεκατομμύρια. Το Bloomberg εκτιμά τον τρέχοντα όγκο των ιαπωνικών carry trades σε 1,1 τρισεκατομμύρια δολάρια. Η κρίση της Ιαπωνίας είναι επομένως, κατά μία έννοια, μια κρίση του ύστερου καπιταλιστικού χρηματιστικού συστήματος. Εάν τα επιτόκια αυξηθούν στην Ιαπωνία, τα δημόσια οικονομικά του Τόκιο δε θα είναι ισορροπημένα, και τότε τα ιαπωνικά κεφάλαια θα αποσύρονται από το εξωτερικό λόγω της μείωσης της διαφοράς των επιτοκίων, η οποία αποσταθεροποιεί περαιτέρω τις ξένες αγορές.
Και αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τις ΗΠΑ, οι οποίες εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισροές κεφαλαίων για τη χρηματοδότηση του ελλείμματος. Ακριβώς επειδή η Ιαπωνία κατέχει 1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια σε ομόλογα του Δημοσίου (ενώ τα αποθεματικά ομολόγων της Κίνας στις ΗΠΑ ανέρχονται μόνο σε λίγο περισσότερο από 620 δισεκατομμύρια δολάρια), 18 η Ουάσινγκτον, μαζί με το Τόκιο, παρενέβη στην αγορά συναλλάγματος κατά τον Αύγουστο 19 για να στηρίξει το γιεν. Αυτό έγινε προς το συμφέρον της Ουάσινγκτον, για να αποτραπεί η μόλυνση της αγοράς ομολόγων των ΗΠΑ από εκροές κεφαλαίων από τις ΗΠΑ. Εν τω μεταξύ -αν όλες οι τρέχουσες εμφανίσεις δεν είναι παραπλανητικές- αυτές οι προσπάθειες σταθεροποίησης μπορούν να θεωρηθούν αποτυχημένες. Αυτό συμβαίνει επίσης, επειδή άλλοι παράγοντες έχουν επιδεινώσει περαιτέρω τον πληθωρισμό και, κατά συνέπεια, την κρίση στις αγορές ομολόγων.
Ενισχυτές Γεωπολιτικής Κρίσης
Μόνο λαμβάνοντας υπόψη αυτήν την ασταθή κατάσταση των αγορών ομολόγων στα κέντρα του παγκόσμιου συστήματος, η οποία είχε ήδη γίνει εμφανής κατά το 2022, και η οποία μετατράπηκε σε μια λανθάνουσα κατάσταση κρίσης με την Ιαπωνία στο επίκεντρό της στις αρχές του 2026, μπορούν να κατανοηθούν οι τεράστιες καταστροφικές επιπτώσεις των “εξωτερικών” παραγόντων στα άρρωστα, ολοένα και πιο εύθραυστα θεμέλια του παγκόσμιου χρηματιστικού συστήματος. Εκτός από την κλιμάκωση του πολέμου στην Ουκρανία, που βλάπτει ολοένα και περισσότερο τα ρωσικά διυλιστήρια (λέξη-κλειδί: τιμές ντίζελ), ο πόλεμος με το Ιράν είναι αυτός που συμβάλλει στον πληθωρισμό και, ως εκ τούτου, στην αποσταθεροποίηση των εύθραυστων αγορών ομολόγων. Ο ύστερος καπιταλισμός έχει σίγουρα προκαλέσει αρκετούς πολέμους στην περιφέρεια κατά τις τελευταίες δεκαετίες – μπορούν μόνο να ταρακουνήσουν τόσο βαθιά τις αγορές ομολόγων των κέντρων τώρα, επειδή αυτές οι αγορές βρίσκονται ήδη στη λειτουργία κρίσης, η οποία περιγράφεται παραπάνω.
Εκτός από την κλιμάκωση του πολέμου στην Ουκρανία, κατά τη διάρκεια του οποίου τα ρωσικά διυλιστήρια υφίστανται ολοένα και περισσότερες ζημιές (λέξη-κλειδί: τιμές ντίζελ), ο πόλεμος με το Ιράν είναι αυτός που συμβάλλει στον πληθωρισμό και, ως εκ τούτου, στην αποσταθεροποίηση των εύθραυστων αγορών ομολόγων. Ωστόσο, αυτές οι γεωπολιτικές και στρατιωτικές συγκρούσεις, οι οποίες σήμερα συχνά αναφέρονται ως η αιτία του πληθωρισμού και της κρίσης ομολόγων, είναι οι ίδιες στενά συνδεδεμένες με τη διαδικασία της συστημικής κρίσης που -μετά το τέλος της χρηματιστικοποίησης του καπιταλισμού- έχει, κατά μία έννοια, αναβιώσει τον στασιμοπληθωρισμό της δεκαετίας του 1970 σε υψηλότερο επίπεδο κρίσης. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τον πόλεμο στο Ιράν, ο οποίος αντιπροσωπεύει την καταστροφικά αποτυχημένη προσπάθεια της κυβέρνησης Τραμπ να αντικαταστήσει την φθίνουσα ηγεμονία των ΗΠΑ με ένα αυτοκρατορικό σύστημα. Η επισφαλής θέση του δολαρίου ως κορυφαίου νομίσματος στον κόσμο -η οποία έγινε εμφανής το αργότερο κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων για τη Γροιλανδία, όταν οι πωλήσεις ευρωπαϊκών ομολόγων οδήγησαν σε κατάρρευση των κρατικών ομολόγων- επρόκειτο να ενισχυθεί μέσω στρατιωτικής επέκτασης εναντίον των ανθεκτικών χωρών παραγωγής πετρελαίου. Η θέση του δολαρίου ως νομίσματος του πετρελαίου θα ενισχυόταν έτσι -μέσω καθαρής στρατιωτικής βίας. Η επίθεση κατά της Βενεζουέλας ήταν μια απόλυτη επιτυχία, αφού οι δυνάμεις της Βενεζουέλας ακολούθησαν την πορεία της Ουάσιγκτον και ουσιαστικά παρέδωσαν τον ανθεκτικό ηγέτη, Μαδούρο.
Αυτή η ιμπεριαλιστική λογική του πετροδολαρίου, η οποία ουσιαστικά στοχεύει στην εξάλειψη των γεωπολιτικών “βενζινάδικων” της Κίνας, αποτέλεσε επίσης τη βάση του πολέμου στο Ιράν (και όχι οι ψίθυροι του Νετανιάχου, όπως παραισθάνονται οι μετα-αριστεροί αντισημίτες από το DSA έως το PDL). Αυτός ο πόλεμος έχει εξελιχθεί σε γεωπολιτική καταστροφή, εντείνοντας την κρίση ομολόγων και οδηγώντας στην τελική διάλυση των υπολειμμάτων της ηγεμονίας των ΗΠΑ. Ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ και του Μπαμπ αλ-Μαντάμπ δεν οδηγεί μόνο τις τιμές του πετρελαίου σε συνεχώς νέα ύψη, οι οποίες στη συνέχεια εκδηλώνονται με γενικά υψηλότερη πληθωριστική πίεση λόγω του αυξημένου κόστους μεταφοράς και παραγωγής. Σε αυτό προστίθενται οι ελλείψεις λιπασμάτων, οι οποίες θα οδηγήσουν, το αργότερο τον επόμενο χρόνο, σε μαζική αύξηση των τιμών των τροφίμων, σε κρίση πείνας στην περιφέρεια και στην επακόλουθη έξαρση της πολιτικής αποσταθεροποίησης, όπως φαίνεται, για παράδειγμα, στην “Αραβική Άνοιξη”.
Οι κλιμακούμενες στρατιωτικές συγκρούσεις λειτουργούν επομένως ως επιταχυντές της κρίσης – αλλά δεν είναι η αιτία της κρίσης. Ακόμη και ένα γρήγορο τέλος των πολέμων στην Ουκρανία και στο Ιράν – όσο απίθανο κι αν είναι – θα μείωνε, για τους λόγους που περιγράφονται παραπάνω, στην καλύτερη περίπτωση μόνο ελαφρώς την πληθωριστική πίεση. Παράλληλα, με το τεράστιο χρέος του παγκόσμιου συστήματος, το οποίο ουσιαστικά καθυστέρησε την κρίση, οι εξωτερικοί περιορισμοί στο κεφάλαιο, οι οποίοι θέτουν αυστηρά όρια στην απεριόριστη ορμή του για κέρδος με τη μορφή της κλιματικής κρίσης και της αυξανόμενης σπανιότητας των πόρων, γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς. Οι οικολογικές διαταραχές εμποδίζουν ολοένα και περισσότερο τη διαδικασία του κέρδους. Αυτό προκαλεί επίσης την εκτόξευση του κόστους των ακραίων καιρικών φαινομένων – και ακριβώς οι υπερχρεωμένοι κρατικοί μηχανισμοί θα ήταν στην πραγματικότητα υπεύθυνοι για το μετριασμό ή για την εξάλειψη αυτού του κόστους.
Πληθωρισμός – Εδώ για να Μείνει
Αυτό μας φέρνει στις δραματικές συνέπειες της κρίσης στις αγορές ομολόγων των μεγάλων χρηματοοικονομικών κέντρων – είναι σαν να καταρρέει το ίδιο το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκε ο παγκόσμιος χρηματιστικός πύργος από τραπουλόχαρτα. Το υψηλότερο επίπεδο επιτοκίων ομολόγων αναπόφευκτα εξαπλώνεται σε ολόκληρη την οικονομία, κάτι που μπορεί γενικά να οδηγήσει σε οικονομική επιβράδυνση και, μακροπρόθεσμα, σε ύφεση. Επιπλέον, υπάρχει απλώς ο κίνδυνος μετάδοσης στην εύθραυστη, και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, φουσκωμένη χρηματιστική σφαίρα, η οποία μοιάζει με ένα “γιγαντιαίο πύργο Jenga”, όπως το έθεσε το Fortune. 20 Τα υψηλότερα επιτόκια είναι πιθανό να οδηγήσουν σε εκροές κεφαλαίων από τις χρηματιστηριακές αγορές (η παρατεταμένη άνθηση της χρηματιστηριακής αγοράς της νεοφιλελεύθερης εποχής οφειλόταν, κυρίως, στα χαμηλά επιτόκια), κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει σε κατάρρευση, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης, η βασική κινητήρια δύναμη της οικονομίας των ΗΠΑ, θα αποσταθεροποιηθεί ως αποτέλεσμα, καθώς οι ταχέως χρεωμένοι γίγαντες της πληροφορικής θα πρέπει τώρα να αντιμετωπίσουν και πολύ πιο ακριβά δάνεια. Οι δεξιο-κεϋνσιανές στρατηγικές κρίσης, στις οποίες οι κρατικές δαπάνες για τη βιομηχανία όπλων στηρίζουν την οικονομία, απειλούνται επίσης από την αύξηση των επιτοκίων – όχι μόνο στην Ιαπωνία, αλλά και στη Γερμανία.
Συνοψίζοντας: Η κρίση στην αγορά ομολόγων αποσταθεροποιεί το παγκόσμιο χρηματιστικό σύστημα, ενώ η αύξηση των επιτοκίων περιορίζει περαιτέρω το πεδίο εφαρμογής της κυβερνητικής πολιτικής (και, παρεμπιπτόντως, αυτό θα μπορούσε ακόμη και να θεραπεύσει μέρος της οπισθοδρομικής μετα-αριστεράς του παιδικού φετίχ τους για το κράτος – μπορεί κανείς ακόμα να ονειρεύεται). Αλλά το κρίσιμο σημείο είναι το απλό γεγονός ότι, μέχρι τώρα, το κράτος λειτουργούσε πάντα ως η τελευταία σανίδα σωτηρίας του ύστερου καπιταλισμού σε κάθε μεγάλη κρίση (φούσκα dot-com, φούσκα κατοικίας, πανδημία). Και το έκανε αυτό σε μια συνεχώς αυξανόμενη κλίμακα: από πολιτικές μηδενικού επιτοκίου έως προγράμματα τόνωσης πολλών τρισεκατομμυρίων δολαρίων, έως τον παράλογο καπιταλισμό των κεντρικών τραπεζών των ύστερων σταδίων της παγκοσμιοποίησης με τις γιγάντιες αγορές τίτλων και κρατικών ομολόγων. 21 Όλα αυτά ήταν δυνατά, μόνο επειδή ο πληθωρισμός παρέμεινε χαμηλός. Και αυτό δεν θα συμβεί ποτέ ξανά. Ο πληθωρισμός δε θα εξαφανιστεί στην πλέον πλήρως επαναλαμβανόμενη εποχή του στασιμοπληθωρισμού – προαναγγέλλει το τέλος της καπιταλιστικής συστημικής κρίσης, την υποτίμηση της αξίας. Όχι στην περιφέρεια ή την ημιπεριφέρεια, όπως στις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά ακριβώς στα κέντρα.
Τώρα είναι η σειρά μας. Η εξυπηρέτηση του αμερικανικού χρέους αποτελεί πλέον το μεγαλύτερο κονδύλιο του προϋπολογισμού – ακόμη και πριν από τις στρατιωτικές δαπάνες. Στην Ιαπωνία, η εξυπηρέτηση του χρέους έχει γίνει το δεύτερο μεγαλύτερο κονδύλιο του προϋπολογισμού. Στην Ευρώπη, οι διευρυνόμενες διαφορές επιτοκίων τροφοδοτούν τις συνήθεις φυγόκεντρες δυνάμεις, οι οποίες είναι πιθανό να απειλήσουν για άλλη μια φορά την ευρωζώνη. Οι αγορές ομολόγων των χωρών του κέντρου μοιάζουν όλο και περισσότερο με εκείνες της ημιπεριφέρειας, των “αναδυόμενων αγορών”. Δε λειτουργούν πλέον ως “ασφαλή καταφύγια” σε περιόδους κρίσης – ακριβώς επειδή η δυναμική της κρίσης έχει πλέον κυριεύσει πλήρως τις χώρες του κέντρου. Τον Ιανουάριο του 2026, το 10ετές ομόλογο του αμερικανικού δημοσίου απέδωσε 4,2%, τώρα οδεύει προς το 5,5% – κάτι που αναμφίβολα θα οδηγήσει σε εκροές κεφαλαίων από τις χρηματιστηριακές αγορές. Το αντίστοιχο ιαπωνικό ομόλογο κατέγραψε περισσότερο από τρία τοις εκατό στα τέλη Σεπτεμβρίου. Αυτή είναι η υψηλότερη τιμή από το 1996, όταν το βουνό χρέους του Τόκιο, σε σχέση με την οικονομική παραγωγή, ήταν περίπου στο ένα τρίτο του τρέχοντος επιπέδου του. Το δεκαετές ομόλογο της Γαλλίας έφτασε στο υψηλότερο επίπεδό του από το 2008 στο 4,8%, με αποτέλεσμα το spread να ξεπεράσει τη μία ποσοστιαία μονάδα με το γερμανικό κρατικό ομόλογο, το οποίο επίσης έφτασε σε νέο μακροπρόθεσμο υψηλό 3,6%. Η διχαστική δύναμη στην Ευρώπη επέστρεψε – ο Merz έχει ήδη ανακοινώσει σκληρές διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό της ΕΕ. 22
Κρίσιμο, ωστόσο, είναι ότι αυτό σημαίνει επίσης σημαντικό περιορισμό των επιλογών κρατικής παρέμβασης κατά τη διάρκεια κρίσεων. Είναι σημαντικό να σκεφτόμαστε με όρους διασυνδεδεμένων συστημάτων. Η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία έχει φτάσει σε πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από τη φούσκα της πληροφορικής στις αρχές του 21ου αιώνα, αναπόφευκτα θα σκάσει κάποια στιγμή (αυτή η άνθηση τροφοδοτείται από την κερδοσκοπία για ένα νέο καθεστώς συσσώρευσης μέσω παράλογων ιδιωτικών επενδύσεων). 23 Και το κράτος περιορίζεται σε πολλά αποδεδειγμένα μέτρα για την αντιμετώπιση της κρίσης, αν δεν θέλει η πληθωριστική δυναμική να ξεφύγει εντελώς από τον έλεγχο. Οι μειώσεις των επιτοκίων και η εκτύπωση χρήματος μέσω της “ποσοτικής χαλάρωσης” θα οδηγήσουν αυτή τη φορά άμεσα σε υποτίμηση του νομίσματος, στην υποτίμηση του κεφαλαίου με τη μορφή του ως γενικού ισοδύναμου αξίας. Από την άλλη πλευρά, τα καθεστώτα λιτότητας σε περιόδους κρίσης υποτιμούν το κεφάλαιο στις σταθερές και μεταβλητές μορφές του: αδρανείς εγκαταστάσεις και μηχανήματα παραγωγής, περιττοί μισθωτοί. Μόνο διαφορετικοί δρόμοι προς την κρίση απομένουν.
Η κριτική της αξίας έχει το ιστορικό πλεονέκτημα ότι αποκρυπτογράφησε το αίνιγμα του κεφαλαίου και εντόπισε τις κρίσιμες εσωτερικές του αντιφάσεις. Ωστόσο, η κριτική της αξίας είναι καταδικασμένη να αποτύχει, καθώς αυτό εξαρτάται από τις ενέργειες εκείνων που διαχειρίζονται την κρίση, στην πρόβλεψη του ακριβούς χρονικού πλαισίου στο οποίο η κρίση θα ξεσπάσει σταδιακά στο παγκόσμιο σύστημα. Στο βιβλίο του “Η κατάρρευση του εκμοντερνισμού”, ο Robert Kurz περιέγραψε ήδη τον τρέχοντα σχηματισμό της κρίσης με αξιοσημείωτη διορατικότητα, σχεδόν προφητικά, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 24, αλλά το χρονοδιάγραμμά του εκείνη την εποχή περιλάμβανε χρόνια, όχι δεκαετίες. Επομένως, συνιστάται γενικά προσοχή, όταν γίνονται συγκεκριμένες προβλέψεις για την κρίση. Ωστόσο, εκτός από τυχόν παρανοήσεις και υποθέτοντας ότι δεν επινοούνται νέες μέθοδοι καθυστέρησης της κρίσης, αυτή τη φορά μια πλήρης κοινωνικοοικονομική κρίση φαίνεται πραγματικά πιθανή. Το μόνο που απομένει είναι το καταρρέον σκυρόδεμα, τα ραγισμένα θεμέλια του παγκόσμιου χρηματιστικού συστήματος. Με την επόμενη κρίση, πιθανότατα θα θρυμματιστεί.
Χρηματοδοτώ το δημοσιογραφικό μου έργο κυρίως μέσω δωρεών/συνδρομών. Αν σας αρέσει το γράψιμό μου, μπορείτε να με υποστηρίξετε – είτε μέσω Patreon, Substack, είτε με άμεση τραπεζική μεταφορά κατόπιν προηγούμενης συνεννόησης μέσω email.
1 https://fred.stlouisfed.org/series/gfdegdq188S
2 https://fred.stlouisfed.org/series/DFF
3 https://fred.stlouisfed.org/series/FPCPITOTLZGUSA
4 https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=1ICIo
5 https://fred.stlouisfed.org/series/DEBTTLJPA188A
6 https://fred.stlouisfed.org/series/IRLTLT01JPM156N
7 https://www.spiegel.de/wirtschaft/unternehmen/bundesleihen-haben-jetzt-alle-erstmals-negative-zinsen-auch-30-jaehrige-anleihe-a-1280247.html
8 https://www.konicz.info/2021/11/16/zurueck-zur-stagflation/
9 https://www.imf.org/en/blogs/articles/2025/09/17/global-debt-remains-above-235-of-world-gdp
10 https://fred.stlouisfed.org/series/WALCL
11 https://jungle.world/artikel/2023/03/fahren-auf-sicht
12 https://fred.stlouisfed.org/series/WALCL
13 https://www.nytimes.com/2026/09/16/business/economy/trump-fed-interest-rates.html
14 https://www.konicz.info/2021/11/16/zurueck-zur-stagflation/
15 https://www.ft.com/content/d660b8f9-7ef9-4b94-9cb4-fa20f7a9f725#comments-anchor
16 https://www.konicz.info/2021/11/16/zurueck-zur-stagflation/
17 https://www.bloomberg.com/news/features/2026-01-25/japan-bond-market-crash-raises-alarm-for-global-interest-rates
18 https://www.msn.com/en-us/money/economy/mohamed-el-erian-sounds-alarm-as-china-s-us-treasury-share-hits-15-year-low-at-7/ar-AA1WrD2j
19 https://www.manager-magazin.de/finanzen/boerse/yen-japan-und-usa-intervenieren-gemeinsam-gegen-waehrungsschwaeche-a-50d5a2ee-af20-45fa-9816-c44d51fffee8
20 https://fortune.com/2026/08/15/scott-bessent-dollar-yen-carry-trade-global-finance-jenga-tower-fed-rates-bank-of-japan/
21 https://fred.stlouisfed.org/series/WALCL
22 https://de.euronews.com/2026/09/29/merz-und-funf-weitere-eu-regierungschefs-fordern-haushaltskurzungen-um-hunderte-milliarden
23 https://www.thetimes.com/business/companies-markets/article/ai-boom-bubble-wall-street-9g9pxmbv5
24 https://edition-tiamat.de/media/pages/books/der-kollaps-der-modernisierung/822f2bd6f2-1693845001/kurz-kollaps-seite-1-17.pdf